Azərbaycan Bayramlari

Azərbaycan Bayramlari
1 yanvar – Yeni İl Günü




Dekabrın 31-dən yanvarın 1-nə keçən gecə gözəl bir bayram qeyd olunur - Yeni İl. Bu münasibətlə şampan butulkaları açılır, bəxşişlər təqdim olunur, ürəkdə arzular və yeni ilə planlar qurulur, təbriklər səslənir.
Bu bayram hələ qədim insanlardan mövcuddur. Belə ki, təqvim yaranandan sonra yalnız sutkaları yox və həm də ayları və illəri ölçmək, bilmək lazım idi. Ancaq o uzaq illərdə Yeni İl təbiətin canlanmacı, oyatmağı ilə qeyd olunurdu və bu da adətən mart ayına düşürdü.
Avropada Yeni İlin yanvarın 1-də qeyd olunması ilk dəfə Fransada yaranmışdır. Belə ki, 1594-cü ildə IX-cü Karlın fərmanı ilə təzə il yanvarın 1-dən başlanır. Bu yenilik Avropada çox tez və xətərsiz yayıldı.




12 noyabr – Konstitusiya Günü

1995-ci ildə parlamentə demokratik seçkilər oldu və yeni konstitusiya qəbul olundu, Azərbaycan Respublikasının 1-ci konstitusiyası. Həmin gündən 12 noyabr AR konstitusiya günü sayılır.
Konstitusiya – hökümət qanunlarının kulliyatı deməkdir, hansı ki, hökümətin fəaliyyətini nizama salır, insanların çəmiyyətdə və biri-birinə əxlaqi davranışlarını qaydaya salır.
Konstitusiya – cəmiyyətin demokratik institutlarını qoruyan çox ciddi və tələbkar sənəddir. Bu – Respublikanın ərazi bütövlüyünü, müstəqilliyini, xarici və daxili siyasətin özünün qurmasını elan edən bir sənəddir.




15 iyun – Azərbaycan milli qurtuluş günü

15 iyun 1993-cü ildə uzun çəkən qanlı hadisələrdən sonra Heydər Əliyev Bakıya qayıdıb, respublikaya başçılıq etməyə başladı. 1997-ci ildən qeyd olunur, 1998-ci ildən dövlət statusu verilmişdir.





17 noyabr – Milli dirçəliş günü

Bu gün, 1992-ci ildə elan olunmuşdur.1988-ci ilin noyabr-dekabr aylarında Bakıda olan hadisələrlə bağlıdır. O vaxt, 1988-ci ilin noyabrın 17-də Bakının əsas meydanı sayılan o vaxt Leninin adına daşıyan indiki Azadlıq meydanında Qarabağ məsələsində Respublika və İttifaq orqanlarının xalqımıza zidd siyasət apardıqlarına görə cəmiyyətin vədəsiz mitinqi başlandı. Azərbaycanda bu hadisələr milli-azadlıq hərakatı kimi qiymətləndirilir və Respublikamızın istiqlaliyyət qazanmasında əsas amil sayılır.




18 oktyabr – Dövlət İstiqlaliyyət Günü

1991-ci il avqustun 30-da Azərbaycan respublikasının növbədənkənar sessiyasında dövlət istiqlaliyyəti haqda bəyannamə qəbul olundu.
“Azərbaycan xalqının ali dövlət maraqlarına əsaslanaraq, 1918-1920-ci illərdə Azərbaycanın artıq bir isriqlal dövlət kimi tanınması, Azərbaycan bir suveren dövlət kimi dünya içtimayəti tərəfindən tanınması, Azərbaycan konstitusiyana əsasən, bütün beynəlxalq normalara riayət edilməsi, milliyətindən asılı olmayaraq, bütün vətəndaşların insan hüququnu qorumaq, başqa dövlətlərin sərhədini tanımaq və pozmamaq, bütün ölkələrlə dostluq əlaqəsi yaratmaq, BMT və başqa beynəlxalq orqanlarının qanunlarına riayət etmək və başqa səbəblərlə əlaqədar Azərbaycan Respublikasını öz istiqlaliyətinin bərpa olunma qərarını qəbul edir.”
1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Milli Sovetinin qəbul etdiyi bəyannaməni əsas tutaraq, 1991-ci il avqustun 30-da Azərbaycan Ali sovetinin Azərbaycan respublikasının istiqlaliyyəti haqda bəyannamə qəbul olundu və 1991-ci il oktyabrın 18-də AR Ali Soveti Azərbaycanın istiqlaliyyəti barədə Konstitusiya aktı qəbul etdi. Bu andan, yəni 1991-ci il oktyabrın 18-dən ölkəmiz istiqlal bir ölkədir və xalq bunu bir bayram kimi qeyd edir.





20-21 mart – Novruz Bayramı

Novruz - bir bayram kimi baharın gəlməsi münasibətilə geniş miqyasda qeyd olunur və sevincli bir hala – qışın qurtarmasına və baharın gəliminə həsr olunur.
Nizami özünün “İskəndərnamə” poemasında Nüşabənin İskəndəri məhz edən Novruz bayramında qonaq çağırmasıdan, tonqal qalamasından və stola cürbəcür nemətləri qoymasından bəxs edir.
Novruz bayramını qeyd etmək təzə ili, baharın ilk gününü qarşılamaq deməkdir. Təqvimdə baharın ilk günü isə günəşin bir illik fırlanması ilə əsaslanır.
Alimlərin fikrincə bu bayramın tarixi çox qədimdir. QədimVavilonada bu bayram Nisanın (mart, aprel) 21 gün qeyd olunurdu və 12 gün davam edirdi. Bununla belə bu 12 günün hər birisinin öz ritualları (mərasim, ayin), öz əyləncələri mövcüd idi. Ilk yazılı mənbədə qeyd olunur ki, Novruz bayramı bizim eradan əvvəl 505-ci ildə yaranmışdır.
Islam xadimləri bu bayrama həmişə dini rəng verməyə çalışırlar. Ancaq Novruzun islamdan da əvvəl yaranmasına görkəmli maarifçilərdən Fürdovsi, Rudaki, Avisenna, Nizami, Sədi, Hafiz və başqaları da təsdiq edirlər. Novruz Bayramının yaranması tarixinə həsr olunmuş yazılardan Nizaminin “Siyasətnamə”sini, Ömər Xəyyamın “Novruznamə”sini və başqalarını qeyd etmək olar.
Sovet dövründə Novruz qeyri-rəsmi qeyd olunurdu, çünki hökümət orqanları buna icazə vermirdilər və insanları təqib edirdilər. Ancaq bütün bunlara baxmayaraq, əsrlərdən qalmış ənənələrə sadiq olaraq, hər bir azərbaycanlı ailəsi bu bayramı qeyd edirdi.
Təbiətin, həyatın oyanması Novruzdan başlanır və azərbaycan xalqı bunu çox təntənəmi və həm də hələ bir ay qalmışdan qeyd etməyə başlayır. Belə ki, hər həftənin üçüncü günləri Su Çərşənbəsi, Odlu Çərşənbə, Torpaq Çərşənbə və Axır Çərşənbə günləri qeyd olunur. Xalq mövhumatına əsasən birinci çərşənbə günü su və su mənbələri təzələnir və hərəkətə gəlir, ikinci çərşənbə od, üçüncü çərşənbə yer, dördüncü çərşənbə küləyin köməyilə ağaclar cücərir və baharın gəlməsindən xəbər verir. Xalq arasında elə təsəvvür yaranır ki, külək sudan da, oddan da, yerdən də güclüdür.
Çərşənbələrin içində ən vacibi axırıncı – axır çərşənbə axşamıdır və əsas qəziyyələr onda başlanır. Həmin gün qədim ənənələrlə zəngin olur, bütün həyat tərzini əhatə edən, təzə ilə xoş arzular, ailəyə səadət, xoşbəxtlik və bütün bədbəxtlikdən uzaq olmaq arzulanır. Bütün evlərdə bayram süfrəsi açılır. Cürbəcür yeməklər, əsasən aş, şirniyatlar: paxlava, şəkərbura, şəkərçörək, şorqoğal, badambura və s. Bayram süfrəsində bayram xonçasının olması vacibdir. Xonçanın ortasında səməni, hər ailə üxvünə şam, boyadılmış yumurta qoyulur. Stolda yeddi növ yemək olmalıdır. Həmin gün hamı öz evində olmalıdir, ancaq uşaqlar ata-analarına baş çəkib, yenə də evə qayıtmalıdırlar.
Həmin qədim ənənərlə, oyunlarla zəngirdir. Ən yayılmışı xalqı tərənnüm edən yaradıcılığının bütün janrlarından: nağıllar, hekayələr, dastanlar, lətifələr, məsxərlər və sair istifadə olunur. Qədim ənənələrdən “Xıdır İlyas” (məhsuldarlıq, çiçəklənmə rəmzi), “Kos-kosa” – meydan məzəli oyunu (baharın gəlməsi rəmzi) və falabaxmanı qeyd etmək olar.
Su və odla bağlı maraqlı ənənələr var. Azərbaycan bir odlar ölkəsi kimi, odla bağlı zəngin ənənələrə malikdir və bu saflaşma, təmizlənmə əlamətidir. Tonqallar qalanır və Novruzdan əvvəl axırıncı Çərşənbə yaşından və cinsindən asılı olmayaraq, hamı tonqalın üstündən tullanmalıdır, özü də yeddi dəfə, ya bir tonqalın üstündən yeddi dəfə və ya yeddi tonqalın hərəsinin üstündən bir dəfə. Tullamaqla bərabər bu sözlər deyilir: “Sarılığım sənə, qırmızılığın mənə”. Tonqal heç vaxt su ilə söndürülmür. Tonqal özü sönəndən sonra cavan oğlan və qızlar həmin tonqalın külünü yığıb, evdən kənar bir yerə, çölə atırlar. Bu o deməkdir ki, tonqalın üstündən tullanan bütün ailə üzvlərinin bədbəxtçiliyi atılan küllə birlikdə ailədən uzaqlaşdırılır.
Su ilə saflaşma isə suyun real əlamətilə əlaqədardır. Su ilə əlaqədar olan ənənələr Azərbaycanda təzə illə bağlıdır. Təzə ildə axar suyun üstündən tullanmaqla, keçən ilin günahlarını yumuş olursan. Bundan başqa bütün ailə üzvləri ötən ilin axırıncı gecəsi, yatmazdan əvvəl biri-birinin üstünə su çiləyirlər. Deyulənə görə axırıncı Çərşənbə Gecəsi bütün axar sular dayanır və hamı ona səcdə edir, hətda ağaclar da yerə əyilir. Əgər təzə il axşamı hər kəs bu sudan içərdisə, onlar Təzə ildə bütün xəstəliklərdən uzaqlaşırdılar.
Novruzun ən yüksək zirvəsi köhnə il öz səlahiyyətlərin təzə ilə verəndə olur. Bu anda köhnə ənənəyə görə Novruzun şərəfinə top və tüfənglərdən yaylım atəşləri açılır. Hələ XIX əsrdə N.Dubrovin bu haqda belə yazmışdır: “Azərbaycanda Baharın gəlməsini şəhər və kəndlərdə açılan yaylım atəşləri bildirirdi”. Azərbaycanda Novruz bayramı təntənəsinin iştirakçısı olan Şamaxı Adam Oleariy hələ 1637-ci ildə yazırdı: “Münəccim (astroloq) tez-tez arxasından qalxaraq, astronomik cihaz və günəş saatı vasitəsilə günəşin hündürlühünü təyin edərək, gündüzlə gecənin bərabərlişdiyi anda elan etdi: “Təzə il gəldi” və elə bu anda yaylım atəşləri başlandı, şəhərin qüllələrindən və divarlardan musiqi sədaları ucaldı. Beləliklə Bahar bayramı başlandı.”
Azərbaycanlılar bayram süfrəsinə ciddi diqqət yetirirlər. Süfrədə yeddi növ xörək olmalıdır ki, adları da “S” hərifdən başlayır. Süfrədə həmçinin sumax, sirkə, süd, səməni, səbzi və s. olmalıdır. Bunlardan başqa stola güzgü və şamlar qoyulur, güzgünün üstünə boyanmış yumurtalar qoyulur. Bunların da öz rəmzi mənası var: şam od, işıq deməkdir hansı ki, insana bədnəzərdən qoruyur, güzgü aydınlıq rəmzidir. ənənəyə görə bayramın ilk günü hamı evdə olmalıdır.
Xalq arasında deyirlər: “Əgər bayram günü evdə olmasan, yeddi il dərbədər olacaqsan.” Bir qayda ilaraq, çöl qapıları bağlanmırdı. Təzə ilin birinci günü bütün gecə işıqlar söndürülmür, sönmüş od, işıq bədbəxtçilik əlamətidir.
Novruzu qeyd edərkən kəndlilər təzə ilin necə keçməyini: quru və yaxud yağınlı, məhsuldarlığın dərəcəsini təyin edirdilər. Ənənəyə görə Novruzun birinci günü – yaz, ikinci – yay, üçüncü – payız, dördüncü gün isə - qış sayırlar. Əgər birinci gün küləksiz və yağmursuz olarsa, deməli bu yaz kənd təsərrüfatı işləri üçün əlverişli olacaq. Əksinə yağmurlu, külək olsa, deməli bütün yaz belə olacaq. Qalan üç günlərdə də yayın, payızın və qışın necə olacağı tə’yin olunurdu.
Novruz şən və sevimli bayramdır, xalqımızın bütün varlıqlarını özündə cəmləşdirən bayramdı




26 iyun – Silahlı qüvvələr günü

1918-ci il iyunun 26-da Azərbaycan Demokratik Respublika hökümətinin qərarı ilə ilk müntəzəm hərbi hissə - əlahiddə korpus yarandı. Bu qərar Şərqin müsəlman aləmində ilk demokratik hökümətin öz ordusunun yaratmasına hüquqi əsas verdi.
1991-ci il oktyabrın 9-da Ordunun yaranması haqqında Azərbaycan Respublikasının Ali Soveti qanun qəbul etdi.
Azərbaycan prezidentinin 22 may 1998-ci il tarixli qərarına əsasən 26 iyun – Silahlı qüvvələr günü elan edilmişdir və hər il azərbaycan xalqı bunu bayram edir




28 may – Azərbaycan Respublika Günü

Respublika Günü – dövlət müstəqilliyinin bərpası günü – 1990-cı ildən dövlət bayramı kimi qeyd olunur.
1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Demokratik Respublikasının yaranması elan edildi, Şərqdə ilk müsəlman parlament respublikası. Ancaq bu çox sürmədi və 1920-ci il aprelin 28-də ləğv olundu.




31 dekabr – Azərbaycanlıların milli həmrəylik günü

Hər il, dekabr ayının 31-də bütün dünya azərbaycanlılarının milli həmrəylk günü qeyd olunur.
Dünyada bir neçə on milyonlarla azərbaycanlılar yaşayır. Onlar yalnız öz vətənində Azərbaycan Respublikasında (Şimali Azərbaycan) və İranda (Cənubi Azərbaycan) yox və hətdə Türkiyada, Almaniyada, Fransada, Böyük Britaniyada, Skandinaf ölkələrində, ABŞ-da, Yaxın Şərq ölkələrində də yaşayırlar. Ancaq azərbaycan diasporunun ən görkəmlisi Rusiyadıdır. Müxtəlif məlumatlara görə Rusiyada 1,5-2 milyon azərbaycanlı yaşayır.
Azərbaycan Respublikasının yaranması, azərbaycanlıların öz mövqeyinin və şüurunun artmasına böyük təkan verdi. Milli dirçəlişə, milli əlaqələrin güclənməsi tələbatı daha da artdı. Buna cavab olaraq, 1993-cü ildə Azərbaycan Respublikası prezidentinin fərmanı ilə 31 dekabr – dünya azərbaycanlıların həmrəylik günü elan edildi. Həmin gün dünyanın bir çox ölkələrində azərbaycan içtimayəti tərəfindən qeyd olunur.





8 mart – Beynəlxalq Qadınlar Günü

Hamıya məlumdur ki, 8 Mart Beynəlxalq Qadınlar Günüdür. Lakin bu bayram ancaq keçmiş SSSR-i ərazisində qeyd olunur. Bu bayramı biz Klara Setkinin adı ilə bağlamağa adət etmişik, hansı ki, qadınlardan inqilabi dəstə düzəldərək, istismamarçılarla mübarizə aparırdı. əlbətdə bu bir günün işi deyildi və qərara alındı ki, “qadınlar proletariatın”ın Ad Günü təyin edilsin. Bu gün Klara Setkinin təklifilə 8 Mart oldu. Indi bu bayram yazın gəlməsi, qadınlara pərəstiş etmək günü, onun gözəlliyinə, onun müdrikliyinə, onun qadın incəliyinə həsr olunan gün kimi qeyd olunur.




9 may – Faşızm üzərində qələbə günü.

XX əsrdə ikinci dünya müharibəsi illəri bəşəriyyət üçün ən ağır və dəhşətli dövr olmuşdur. Almaniyada və İtaliyada yaranmış faşizm nəinki bu ölkələrin özünü və hətda bütün bəşəriyyəti təhlükə altına aldı.
Ikinci vətən müharıbəsi illərində azərbaycan xalqı həm cəbhə bölmələrində, həm də arxa cəbhədə böyük qəhrəmanlıq və igidlik nümunələri göstərmişlər. Qısa bir müddətdə respublikada 87 qırıcı təyyarə batalyonu və 1124 özünü müdafiə dəstələri təşkil olundu. 1941-1945-ci illərdə 600 mindən çox azərbaycan oğlan və qızları cəbhəyə yollanırdılar. Azərbaycan diviziyaları Qafqazdan Berlinəcən mübariz yol keçdilər. 130-a yaxın həmyerlilərimiz Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görüldülər, 30 nəfəri Şərəf ordeni ilə təltif olundular. 170 min azərbaycan əskər və zabitçilər SSRİ-nin müxtəlif orden və medalları ilə təltif edilmişdir. Iki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Həzi Aslanov, Sovet İttifaqı qəhrəmanları İsrafil Məmmədov, Ruslan Vəzirov, Adil Quliyev, Ziya Buniyatov, Gəray Əsədov, Məlik Məhərrəmov, Mehdi Hüseynzadə, Generallar Mahmud Əbilov, Akim Abbasov, Tərlan Əliyarbəyov, Hacıbaba Zeynalov və bir çox başqaları öz qəhrəmanlığı ilə bizim xalqın şərəfli tarixinə yeni sətirlər yazdılar.
Respublika iqtisadiyyatınin cəbhə yoluna keçirilməsi məqsədilə böyük işlər görüldü. Yüngül və yeyinti sənaeləri cəbhə üçün işləməyə başladı. Kiçik bir vaxtda Bakı döyüşən ordunun ən mühüm cəbbəxanasına (arsenal) çevrildi. Böyük çətinliklərə baxmayaraq, neftçilərimiz fədakarlıqla çalışaraq cəbhəni və sənəemizi yanacaqla təmin edirdilər.
Akademik Yusif Məmmədəliyevin rəhbərliyi ilə hava flotu (aviasiya) benzini almaq üçün yeni texnologiya yarandı. 1941-ci ildə neftçilərimizin fədakar əməyi nəticəsində Azərbaycanın tarixində ən çox 23,5 millyon ton istehsal olundu ki, bu da SSRİ-də istehsal olunan neftin 71.4%-ni təşkil edirdi. Ümumiyyətlə müharibə illərində Azərbaycan neftçiləri ölkəyə 75 milliyon ton neft, 22 milliyon ton benzin və başqa neft məhsulları vermişlər. Qətiyyətlə demək olar ki, faşizm üzərində qələbənin qazanmasında Bakı nefti əsas amiliərdən biri oldu. Bunu demək kifayətdir ki, hər beş təyyarənin, hər beş tankın, hər beş avtomobilin – dördü Bakı benzinilə işləyirdi. Ikinci dünya müharibəsi azərbaycan xalqının fədakar, qəhrəman, cəsərətli olmasını bir daha sübut etdi.



KOSAKOSA - Novruzda

Günsevər əcdadımızın qədim mifik görüşlərində ilin Yazgüıntəni 20-21 mart günü ulu Günəş «taxta çıxıb yer üzündə hakimiyyəti ələ aldıqdan» sonra günlərin işığlı çağları tədricən artmaqa başlayır və 21-22 iyun Yaygündurumu günləri Günəş öz «hakimiyyəti dövrü»nün ən uca zirvəsinə qalxaraq yer üzünün şimal yarısında ilin ən uzun gündüzünə nail olurdu. * Lakin elə həmin «uzun gündüz»dən etibarən Günəşin hərarəti günbəgün aşağı enməyə başlayır, get-gedə gecələr uzanır və nəhayət, sentyabrın 23-24 Payızgüntəni günü, guya «zəifləyib taqətdən düşmüş» ulu Günəş düz altı aylıq «hökmüranlıq»dan sonra, necə deyərlər «taxtdan salınır» və bundan sonra o, gündən-günə üzü aşağı, «dərin və zülmət quyu»ya sarı yuvarlanmaqa başlayır və yuvarlandıqca gündüzlər qısalır, gecələr uzanır və dekabrın 21-22 Qışgündurumu günləri həddindən «qocalmış» Günəş Qalaktikanın mərkəzi sayılan zodiaqın KOUS (ərəbcə «Kaman» deməkdir, sonralar onu «Oxatan» adlandırmışlar) bürcünün ən dərin nöqtəsinə düşür. Bu vaxt yer üzündə 14 saat davam edən ilin ən uzun gecəsi baş verir və guya bu dəm KOUS və OĞLAQ bürcləri arasındakı bir «keçid»də Zülmət ilə Nur arasında ölüm-dirim savaşı başlayır. * Nəticədə, OĞLAQın köməyilə Günəş KOUSa qalib gəlib OĞLAQ bürcündə sığınacaq tapmaqla, sən demə orada tamam «cavanlaşır» və bu halda artıq OĞLAQın belində Zülmət quyudan yuxarı qalxaraq yenidən bu qoca dünyaya qədəm basır və bu zaman qaranlıq dünya-aləm nura qərq olur. * Bir sözlə, ulu Günəşin bir illik «səyahəti» ulu babalarımızın təxəyyülündə bu cür təcəssüm olunub müvafiq bayram, mərasim və ayinlərdə öz əksini tapmışdır. Belə ki, ilin ən uzun «Yelda» gecəsi, Günəşin necə deyərlər «ölüb yenidən dobulmasına» həsr olunub, xalqımız arasında həm son, həm əzəl bayram sayılan ÇIRAQAN bayramı keçirilmişdir. Bu uzun gecə qara libaslara bürünmüş insanlar səhərə kimi yatmayıb «ölüm-dirim savaşı»na, Cünəşin KOUSə «qalib gəlib bu dünyaya qayıtması»na önəmli təkan vermək məqsədilə bütün şəhər və kənd meydanlarında, uca dağ-təpə başında saysız-hesabsız tonqallar alışdırmışlar. Dan yeri sökülən zaman isə hamı birlikdə ənənəvi «Gün çıx» oxumaları ifa etməklə QIZIL // QIRMIZI GÜNü yer üzünə dəəvət edib salamlamışlar. Ədəbiyyatda bu qədim mərasimə «Günəşi istiqbal», yəəni Səma Odunun salamlanması, el-oba içində isə «Danatma» adı ilə tanınır * KOSAKOSA tamaşasının məzmununa diqqət yetirsək, onun açıq-aşkar və birbaşa «Günəşin taxta çıxması» və NOVRUZ gününə uzaq adiyyatı olduqunu görmək çətin deyil. Əslinə varsaq, o daha çox Qışgündurumu günləri qeyd olunan ÇIRAQAN bayramının məzmunu ilə bağlıdır. Belə ki, Xİİ yüzildə keçirilmiş təqvim islahatı nəticəsində əvvəllər ilin başlanqıcı sayılan ÇIRAQAN bayramında ifa olunan bu mərasim tamaşası NOVRUZ ərəfəsindəki İLAXIRÇƏRŞƏNBƏLƏRİnə atılmış və həmin tədbirlərin məzmunu və məqsədlərinə uyğunlaşdırılmışdır. İndi burada KOUS bürcü süni olaraq şaxtalı zalım qışın «rəmzi surəti»nə çevrilərək KOUSƏ-KOSA adı ilə çağırılmış, Günəşi insanlara qaytaran cəsur və dözümlü OĞLAQ isə TƏKƏ adı ilə yazın-baharın qondarma «timsalı» tək şöhrət tapmışdır. Başqa sözlə desək, KOSAKOSA yalnız 800 ildir ki, NOVRUZ bayramına qovuşmuşdur. * Ən azı 4000 il yaşa malik bu qədim tamaşanın ədəbi mətni, deyək ki ilkin «dramaturgiyası», təbiidir ki erkən çağlar tam başqa şəkildə səslənmişdir. Təəssüflər olsun ki, həmin mətnlər bizim zamana gəlib çatmamışlar. Hal-hazırda əldə olan mətnlər isə demək olar ki ötən əsrin «məhsulu» olub həqiqətdə həvəskar məhəlli şairlərin qoşduqu şerlərdirlər. Onları qoşanlar və ifaçılar tamaşaya dəxli olmayan, tutalım «Mərmər hovuzun dörd qırağında» və buna oxşar şübşəli nəğmə və şer parçaları, məzəli mükalimələr əlavə etməklə tamaşanı istədikləri qədər uzada bilmişlər. * Bir sözlə, zaman-zaman bu tamaşa öz erkən mətləbindən tam uzaqlaşaraq ciddi mərasim xüsusiyyətlərini itirmişdir. Son illər, bir adət olaraq NOVRUZ bayramı günü ifa olunan KOSAKOSA oyunu müəmmalı və anlaşılmaz bir məzmuna malik, məənasız və bəsit bir əyləncə, olsa-olsa sirk təlxəklərinin ifa etdiyi şit, qaba və bəsit zarafatlar, bayağı oxuma və ləyaqətsiz səhnələrdən ibarət bir «məzhəkə»dir. Bunlara baxmayaraq, hazırda əldə olan mətnlərin məzmunu, vaqiələrin ardıcıllıqı və tamaşanın pərakəndə süjetini izləyib müəyyən fərziyələrə əsaslanaraq tamaşanı, təqribən də olsa, bərpa edib həyata qaytarmaq mümkündür. * İndi gəlin KOSAKOSA mərasim tamaşasının rekonsruksiya olunmuş bir variantını ilə tanış olub onun nisbətən erkən çağlarını təsəvvürə gətirək. * Vaxtilə gündüz günorta çağı göstərilən bu mərasim tamaşasını geniş bir məkanda, deyək ki şəhərin mərkəzi meydanında, yaxud karvansara həyətində, kəndirbaz üçün qurulub «karxana» və ya «dor» adlanan bir qurğunun altında keçirilmiş, karxana isə bu oyunda, demək olar ki bir növ müasir teatr dekorasiyasını əvəz etmişdir. Belə ki, bu «dekorasiya», bir qayda olaraq bir-birindən 10-15m. aralı, 3-4m. hündürlüyündə yerə basdırılmış iki və ya üç şalbandan ibarət olub iki - biri uca, biri alçaq dirəyin haçalarına maili şəkildə tarım çəkilmiş yoğun kəndir dolanırdı. Buradakı uca dirək əlvan yaylıqlar, ulduz-ay nişanları ilə bəzəndiyi halda, o biri, ondan bir qədər alçaq olan dirək qara yaylıqlar ilə süslənirdi.
* * *
Başlanqıcda meydanda tamaşanı idarə edən şəxs, daha doğrusu oyunun icraçısı, yaxud aparıcısı (vaxtilə ona «Önayaq», «Keçəl», «Kosabaşı» və s. adlandırsalar da, biz onu OYUNBAŞI çağıracayıq) peyda olur və onun işarəsilə bir az kənarda, dəstə şəklində durub bellərinə qırmızı yaxud yaşıl qurşaq, başlarına qırmızı çatqı sarımış, yaxud araqçın qoyub, əllərində taxta qaşıq-çömçə, bəəziləri isə yanan şam tutmuş ağ köynəkli yeniyetmə oğlanlardan (5-6 nəfər) ibarət kiçik bir Xorun ifasında: «Ay həccələr, hüccələr (yəəni çox hörmətli qonaqlar), gəlir əziz gecələr, uzanar gündüzlər, qısalar gecələr» və digər sözlərdən ibarət məəlum bir nəğmə səslənir. * Bu ənənəvi oxumadan sonra OYUNBAŞI ilk öncə şer dililə, ifa olunacaq mərasim tamaşasının nədən bəhs edəcəyini qısaca da olsa, tamaşaçıların yadına saldıqdan sonra yenə həmin Xorun ifasında: «Gün çıx, gün çıx, dağa, daşa sal işıq, qara bulud çəkilsin, qızıl günə yol versin. Gün çıx, gün çıx, payla işıq aydın açıq! İşıq payla, çağla, çağla, çağla qapımızda!» sözlərindən ibarət daha bir oxuma səslənir, Ardınca isə Xorun solisti: «Həsrətdən düşdüm xəstə, günüm qalx başım üstə. Tez ol çıx, mənim günüm, dağ-daşı bəzə günüm» - söyləyir və xor yenə: «Gün çıx, gün çıx, kəhər atı min çıx, gün özünü yetirəcək, qarı çöldən götürəcək» və s. oxuyur. * Bu zaman meydana axsaya-axsaya əlində ucu əyri naxışlı yekə bir çomaq KOSA daxil olur. O, meydanın bir yanında durmuş aparıcı və Xora məhəl qoymayıb guya kimisə axtararaq, oyan-bu yana, karxanaya göz gəzdirir, hər iki dirəyin başına, dibinə və kəndirin üstünə baxdıqdan sonra keçib qara dirək dibində gizlənmək istəyir. Onun hərəkətlərini maraqla izləyən OYUNBAŞI (onun qurşağından adətən kiçik bir təbil asılır, o, sözlərini çox vaxt təbil çalmaqla müşayiət edir) bu yerdə üzünü tamaşaçılara tutub astaca: «Qorxmayın, məclisə KOSA gəlib, gör necə də erkən gəlib, belində örkən, əlində əsa gəlib»- deyir. Ardınca Xor ucadan: «Ay, uyruğu-uyruğu, əritməmiş quyruğu, saqqalı it quyruğu, bığları yovşan KOSA» -oxuyur. Sonra aparıcı KOSAya: «A, bu KOSA hardan gəlib, süzdürüb yandan gəlib, yolu qoyub damdan gəlib, qolları mərcan gəlib» - deyir. * KOSA isə çox pərt olmuş halda dirək dibindən çıxıb meydanın ortasına varır. Burada aparıcı ona müraciətlə: «A, Kosakosa gəlsənə, gəlib salam versənə, öz şirin söhbətinlə məclisi əylətsənə» deyir. KOSA yenə çaşbaş qalıb bilmir nə eyləsin, gülməli şəkildə əzilib büzülür. * Bu zaman OYUNBAŞI yenə: «A. Kosakosa gəlmisən vaxtında meydanə sən, tutmayınca Günü sən, çəkilmə bir yanə sən» - dedikdən sonra, yenə KOSAya: «KOSA bizə görə qulluq?». KOSA özünü darta-darta: «Qulluq deyil, buyruqdu». Bu vaxt Xor: «Ay uyruğu-uyruğu, KOSAnın var buyruğu!». KOSA gülməşəkər olub özünü naza qoyub dartır və təkəbbürlə meydanı dolaşa-dolaşa: «Mən gəlmişəm kef görəm, zurna görəm, dəf görəm» deyir. Bu dəm aparıcı ona: «KOSA, pozma halını, yırğala saqqalını, qanını etmə qara, bekar qalıb nağara, gəl biz çalaq, sən oyna, kor olsun düşman, oyna» dedikdə, Xor – qaşıq, aparıcı və tamaşaçılar isə əl çalır, nağara (təbil, qoşanağara) səslənir və KOSA şövqlə: «Dumbulu çala-çala getdim bağa ..», yaxud «Üşüdüm, ha üşüdüm…» və ya «Bazardan aldım hidara qoz…» şerlərini oxuya-oxuya əzilib büzülərək rəqs etməyə başlayır. KOSAnın rəqsinə xeyli tamaşa edən OYUNBAŞI tamaşaçılara KOSAnı göstərərək: «Şiş papaq var başında, qələm oynar qaşında, KOSA yüz əlli beş yaşında, lap, lap cavandı KOSA» deyir, Nağara getdikcə iti ritmdə çalır. KOSA çırtıq çalıb ucadan cürbəcür əcaib səslər çıxarır, dəmir nallı başmaqını bərk-bərk yerə vurub şıdırığı rəqs edir. Aparıcı üzünü tamaşaçılara tutub: «KOSA necə oynayır, quş kimi qaqqıldayır, it kimi kimi zıqqıldayır, başmaqı taqqıldayır» *
Əski rəsm və yazılardan aydın olur ki, KOSAnın başında şiş papağ və ya balqabağa bənzər ucu qotazlı bir qalpaq olmuşdur. Sonralar isə onun başında bir qayda olaraq üzəri ay-ulduz təsvirlərilə bəzənmiş kəlləqənd kağızı olmuşdur. Əslində uzun konusvari papağlar uzaq keçmişdə münəccimlərin baş geyimi olmuş. Bu da KOSAnın ulduz bürcünü təmsil etdiyinə birbaşa dəlalətdir. O, uzun qollu gödək ağ ləbbadə geyərək, qılçaları dizdən yuxarı yalın qalırdı yaxud tərsinə geyilmiş qısa kürkün altından qarnına yastıq bağlayıb, qurşağına və boynuna kiçik zınqrovlar asır, yaxasını müxtəlif dəmir qırıntıları, heyvan ələngələri və pişik kəlləsilə bəzəyir, ayaqına altına nal vurulmuş taxta başmaq keyir Onun sifətində əsl keçi saqqalından və ya eşşək quyruqundan uzun saqqalı, mumdan şiş burnu olur. O, bəəzən üzünü sadəcə unlayır yaxud his-kömürlə qaraldır, bəəzən çiyinlərindən qoyun bağırsaqları asır, yanında lülə sümük və ya süpürgə gəzdirirdi.


* KOSA meydanda atılıb düşdüyü zaman sən demə, QIZIL//QIRMIZI GÜNü təmsil edən bir ip canbazı diqqəti özünə cəlb etmədən, lakin onu görmüş tamaşaçıların alqışı və Xorun «Gün çıx, gün çIx…» oxumasının müşayiətilə uca dirək başına qalxaraq əlinə ləngər götürüb tarım çəkilmiş kəndir üzərində yeriməyə hazırlaşır. * Hamının diqqəti canbazda olduqunu duyub görən KOSA birdən yerində donub qalır və sonra təşviş içində kəndir altında ora-bura vurnuxaraq, əcaib-qəraib səslər çıxarır, uca dirək başına qalxmı canbazı aşağıdan hədələyir. Əlindəki çomağı ox-kaman təki tutaraq, guya canbazı nişan alır və nəhayət, dirəyə yaxınlaşıb guya canbazı tutmaq üçün «ağaca dırmanmaqı» xatırladan hərəkətlərlə dirəyin başına çıxmaq istəyir, lakin azca qalxıb aşağı yuvarlanır. Xor isə dönə-dönə: «Gün çıx, gün çıx, dağa, daşa sal işıq, işıq payla aydın açıq! İşıq payla, çağla, çağla, çağla qapımızda» oxumasını ifa edir. * Uca dirək başında olan canbaz isə deyəsən həqiqətən KOSAnın hədələrindən təşvişə düşüb çox ehtiyatla kəndir üzərində yerimək istəyir və elə ilk addımda özünü saxlaya bilməyib əl-ayaqı ilə kəndirdən yapışıb sallanır və asılı halda aşağıya, qara yaylıqlarla bəzənmiş dirək tərəfə sürüşməyə başlayır. Aşağıdan onun hərəkətlərini izləyən KOSA həmin dirək altına keçərək orada gizlənib canbazı tutmaqa hazırlaşır. * Canbaz isə kəndirlə sürüşə-sürüşə qarşıdakı qara dirəyin üstünə çatıb oradan da aşağıya, yerə düşür. Elə bu dəm KOSA bir balıq toru, yaxud iri bir çuvalın ağzını açıb dərhal canbazın başına salıb tez çuvalın ağzını bağlayır və ya canbazı kəndirlə dirəyə sarıyır. Bundan sonra hədsiz sevinən KOSA ləzzətlə əllərini bir-birinə sürtür və çomağına taxta at kimi minib təkəbbürlə ucadan: «Mən gəlmişəm kef görəm, zurna görəm, dəf görəm» deyib, cuşa gələrək əl-qolu bağlı canbaz ətrafında «taxta at»-çomaq belində addanıb düşür, amma bu səfər onun üçün artıq nağara səslənmir, təərif deyilmir. Onun hərəkətlərini bir qədər kənardan müşahidə eyləyən OYUNBAŞI tamaşaçılara: «Ay, bərəkallah KOSA, gör necə dingildəyir, ona baxıb görənin, qulağı cingildəyir» deyir, Xor da artıq susur. KOSA bunlara əsla əhəmiyyət verməyib yenə addanıb düşür, tamaşaçıları əyləndirmək üçün gülməli hərəkətlər eyləyir, amma birdən ayaqları ilişir və o, şappıltı ilə yerə sərilir.


* Dalınca KOSA ah-ufla diz ystə dikəlib, başına, ayaqına, yekə qarnına əl gəzdirib özünü toxtatmaqa çalışır. OYUNBAŞI tamaşaçılara «KOSA dəliqanlıdı, qolları mərcanlıdı, qarnına əl vurmayın, KOSA ikicanlıdı» - deyir. Bu zaman KOSA bir də əlini şiş qarnına sürtüb üz-gözünü əcaib hala salaraq yazıq-yazıq tamaşaçılara: «İşlədim-işləmədim, günüm budu, yediyim yarma aşı, yarısı sudu, geydiyim yeddi dəst paltar, təzəsi budu» - deyir. Ardınca Xor: «Bu dərd səni yandırar, a KOSA, bu dərd səni öldürər, a KOSA, düşmənləri üstünə güldürər, a KOSA» oxuyur. KOSA ağzı-gözü ilə gülməli şəkildə ağlamsınaraq: «Qazancım yayda lopuq, qışda topuqdu, inanın» - deyib çomağına dirənərək ucadan: «Aman-aman belim vay, kömək edin ay haray, tutun mənim əlimdən, ağrı getsin belimdən» deyə, zarıldayır:. * Aramla KOSAya yanaşan OYUNBAŞI sakitcə ona: «A, KOSAKOSA, KOSAKOSA, abır-həyanı gözlə, saqqalı yoldurma gəl, qalx ayaqa, durma gəl. Özün etdin özünə, külü səpdin gözünə» - deyir. KOSA isə yenə: «Aman-aman belim vay…» və s. çığırır. Hamı susur. Bu dəfə Xor: «KOSA gedib özündən, rəngi qaçıb üzündən, vay KOSAnın halına, yasdıq qoyun dalına». Aparıcı isə üzünü tamaşaçılara tutub: «Boğazı tut saplağı, kirpidəndi papağı, KOSA gülmək istəyir, qoymayın ağlamaqa» deyib, tamaşaçılara göz vurur. Bu dəm Xor OYUNBAŞInın işarəsilə: «Ay, uyruğu-uyruğu…» sözlərilə başlanan məəlum nəğməni təkrarən oxuyur. KOSA ah-ufla yenə qalxmaq istəyir, yerində səndələyir və belini tutaraq meydanın ortasında yerə sərəlib özünü vurur «ölülüyə». * OYUNBAŞI hərəkətsiz, nəfəssiz KOSAya yaxınlaşıb onun nəbzini yoxlayır, üzünə su səpib onu ayıltmaq istəyir, lakin KOSA ayılmır ki, ayılmır. Ardınca aparıcı KOSAnın başı üstündə əyləşib dua oxuyur, salavat çevirir, sonra onun başını qaldırıb dizinin üstünə qoyur və guya təşviş içində oxşaya-oxşaya tamaşaçılara: «Bu KOSA ölməkdədi, gözləri çölməkdədi, Biçara qaldı KOSA, kəfənsiz öldü KOSA». Gənclərin Xoru isə: «Aftafa deşik, su durmaz, qazan kiçik, yağ durmaz, biçarə qaldı KOSA, halvasız öldü KOSA,arşın uzun, bez qısa, kəfənsiz öldü KOSA». Dalınca OYUNBAŞI: «Əmiri börk başında, qələm oynar qaşında, yüz əlli beş yaşında, lap cavan öldü KOSA. gəlməz kimsələr yasa». Cavabında Xor : «Ay uyruğu-uyruqu…» nəğməsini oxuyur, OYUNBAŞI: «Arşın gətir, bez apar, çuval gətir, qoz apar. Canın sağ olsun KOSA, başın sağ olsun KOSA» deyir, sonra istehza ilə tamaşaçılara: «Siz KOSAya ağlayın, başa qara bağlayın» deyir. Elə bu əsnada meydanda TƏKƏ görünür. O, oğla tək ora-bura hoppanıb mələyir. * Bu vaxt KOSA diksinib xortlayır və yerindən dikələrək həyəcanla: «Ölməmişəm yalandı, kömək edin amandı, tutun mənim əlimdən, ağrı getsin belimdən». OYUNBAŞI hədsiz təəccüb içində tamaşaçılara: «KOSA ölüb, xortladı, sırtıq üzün odladı». Xor yenə: «Ay uyruğu-uyruğu…» nəğməsini oxuyur. Aparıcı KOSAnın əlindən tutub onu qaldırır. * Oğlaqın mələməsindən xortlamış KOSA özünü yaman itirir, dərhal çəkilib dirəyə sarılmış canbazın qabağını tutur ki, TƏKƏ onu görməsin. Oğlaq əvvəl həqiqətən onu görmür. Bu yerdə OYUNBAŞI oğlaqı tamaşaçılara təqdim edir: «Bu TƏKƏ axta TƏKƏ, boynunda noxta TƏKƏ, tükləri bizbiz olar, qışda çıxar taxta, TƏKƏ» və s. sözlərlə TƏKƏnin «təərifi»nə başlayır: «TƏKƏM, TƏKƏM naz eylər, çobana avaz eylər, yığar qoyun quzunu, bayramı pişvaz eylər. Bu TƏKƏnin fəndi var, daş-kəsəkli kəndi var, hər qapıda oynasa, bir nəlbəki qəndi var». *
Xalq arasında onu TƏKƏ deyə çağırsalar belə, burada çəpiş, oğlaq təki nəzərdə tutulur, onun «rolu»nu isə adətüzrə zirək bir oğlan uşağı oynayır, O da KOSA təki, yırtıq bir çuxanı tərsinə geyib, belinç at və ya kəl quyruqu bağlayır, sifətini hislə qaraldar yaxud üzünə dəridən üzlük taxar, bəəzən isə üzərində gözlər üçün deşik olub uclarına zınqrov taxılmış qoşa keçi buynuzlu, keçi saqqallı bir keçə papaq keçirirdi. Elə bu səbəbdən xalq arasında ona «Təkəməsqərə» (yəəni keçi təlxək) və «Keçəpapaq» da demişlər. O, oyun zamanı əsla danışmaz, yalnız arabir mələyib əlindəki qaşıqları bir-birinə vurur.
* Təərifi eşidən TƏKƏ oxumanın ritminə uyğun əlindəki qaşıqları bir-birinə vuraraq bir qədər yerində dingildəyib rəqs edir. Bu vaxt OYUNBAŞI hiylə ilə oğlaqdan: «KOSKOSAnı gördünmü? KOSAya salam verdinmi? KOSA buradan ötəndə, Qırmızı Gün gördünmü?» deyə, soruşur. Bu sözləri eşidən oğlaq ilanvurmuş təki dayanıb diqqətlə ətrafa göz gəzdirir və qara dirək dibində dirəyə sarınmış, yaxul çuval içində tərpənən canbaz – QIZIL GÜNün qabağını tutmuş KOSAnı görür. Bu dəm yenə nağara çalınır, oğlaq ucadan böyüyür və çox əsəbi halda meydanda, gah geriyə çəkilir, gah şaxə qalxıb KOSAnın üzərinə şığımaq istəyir. O, canbaza yaxınlaşmaq istədikdə, KOSA uzun çomağı ilə keçinin qabağını kəsir və sonra üzü tamaşaçılara: «Keçinin əcəli yetişəndə başını çobanın çomağına sürtər» - deyib, çomağın əyri ucunu TƏKƏnin buynuz və ayaqlarına ilişdirmək istəyir. Amma onun bu cəhdləri heç cür bbaş tutmur və nəhayət o, çomağı hirslə kənara atıb keçi ilə üz-üzə durur və: «Keçi dərisin soyarlar, üzünə saqqal qoyarlar» - deyə, onun saqqalından tutmaq istəyir, onun yeriş-duruşunu, səsini yamsılayır və sonra ağ ləbbadəsinin uzun qolları ilə keçiyə buynuz göstərir, nallı taxta başmaqlarını bərk-bərk yerə vurmaqla, əynindəki dəmir-dümürü silkələməklə, «xox», «fu» səsləri çıxarmaqla TƏKƏni hədələyib hürkütmək və hər vasitə ilə onu canbazdan uzaqlaşdırmaq istəyir, ardınca baş-başa verib, guya oğlaq ilə kəllələşməyə hazırlaşır. Bunlar isə keçini daha da hiddətləndirir. O, QIZIL GÜNü azad etmək üçün əlverişli məqam axtarır və s. * Başqa sözlə desək, bu yerdə nağaranın müşayiətilə laloyunu tərzində «KOSA ilə TƏKƏnin savaşı» nümayiş etdirilir. Lakin bu məqamda çomaq deyir KOSAnın dişinə və o hiylə işlədib görünmədən itib yox olur. Bu yerdə OYUNBAŞI üzü tamaşaçılara: «KOSA batdı palçıqa, ayağından nal çıxa, uca dirək başından, bir Qırmızı gün çıxa» deyir. Xor isə: «KOSA getdi işinə, çomaq dəydi dişinə, KOSAnı ötürdülər, köçün gora sürdülər, TƏKƏ gün çıxarmasa, gözlərin oymaq gərək»- oxuyur. Ardınca «Gün çıx, gün çıx,…» nəğməsi təkrarlanır. * TƏKƏ artıq qalib gəlmiş tərəf kimi tamaşaçıların şiddətli alqışı və Xorun təərifi altında tez «qara dirəyə» yaxınlaşıb canbazı dirəkdən açır və KOSAnın atıb qaçdıqı çomağı isə qaldırıb canbaz – QIZIL GÜNə uzadır. O isə çomaqla «qara yaylıqlı dirək» başına qalxır və çomağı ləngər təki əlində tutub cuşa gələrək, tamaşaçıların alqışı və Xorun: «Birən-birən, ikən-ikən, qəmzə başa qara tikan. Əvvəl altı saymadıqım, doğurcıqım, nurlucıqım,


Gün çıx! Gün getdi su içməyə, indi gələr, ay indi gələr, qırmızı don biçməyə, indi gələr, ay indi gələr, gün özünü yetirəcək, qarı yerdən götürəcək» - oxumasının müşayiətilə kəndir üzərilə aramla qarşıdakı uca dirəyə tərəf, yuxarıya qalxmaqa başlayır. *
Başqa bir varianta görə, KOSA TƏKƏnı buynuzlayıb həqiqətən öldürür, sonra canbaz irəlidə TƏKƏ onun ardınca, hər ikisi kəndirlə yuxarı qalxırlar. Canbazın zahiri görünüşünə gəldikdə, vaxtilə onun başını özünəməxsus biçimli bir çələng bəzəmiş, qolları və boynuna al-əlvan parça zolaqları və yaylıqlar tikilmiş qırmızı libasına parlaq ulduz təsvirləri sancılırdı. Sonralar o başına araqçın keçirir, al qırmızı ipək və ya atlas arxalıqın sinəsi və kürəyini müxtəlif biçimli güzgü qırıntıları, pardaxlanmış xırda dəmir parçaları tikilirdi. Belə ki, onlar oyun zamanı bərq vurub işıldayaraq «Günəş təki nur saçıb» tamaşaçıların gözlərini qamaşdırırdı.
* Bir sözlə, canbaz - QIZIL GÜN kəndirin üzərilə yuxarı yeriməyə başlayır. TƏKƏ isə meydanda kəndir altında əlindəki qaşıqları taqqıldadaraq canbaza ürək-dirək verir, aşaqıdan onun hərəkətlərini izləyib onları tənzimləyir. Canbaz yuxarı qalxdıqca nağara və Xorun qaşıqları səslənirdi. Xor isə: «Gün çıx, gün çıx, kəhər atı min çıx. Günüm nurdan su içib, al qırmızı don biçib. Gün qalxıb dağ başına, budu gəldi ha, budu gəldi. Örtübdü ağ başına, budu gəldi ha, budu gəldi» və s. oxuüur, OYUNBAŞI isə onun dalınca: «Bu TƏKƏ, yarış TƏKƏ, boynu bir qarış TƏKƏ, KOSAyla gəl küsmə sən, onunla barış, TƏKƏ!» deyə, onu öyüyür. * Nəhayət, canbaz uca dirəyin başına çatır, onu aşaqıda izləyən TƏKƏ sevinərək atlanıb düşür, tamaşaçılar isə cuşa gəlib QIZIL GÜNü alqışlayırlar. Bu vaxt dirək arxasında qalanmış böyük bir tonqala od vurulurdu. Xor yenə qaşıqları bir-birinə vuraraq, yaxud əl çala-çala: «Gün çıxdı, KOSA qaçdı, aləmə işıq saçdı, dağlar yamyaşıl oldu, çöllər çiçəklə doldu, QIZIL GÜN sən hər gün çıx, dağa, daşa sal işıq», sonra isə: «Gün çıxdı, lalə çıxdı, qızıl piyalə çıxdı, göydən duman çəkildi. qaranlıqlar əskildi» və dübarə: «Doğdu Günəş qırmızı, topladı oğlan qızı, hərə bir iri çiçək, bir obanın ulduzu…» və bu kimi sözlərdən ibarət şən-şux nəğmələrlə QIZIL GÜNü alqışlayır. * Bu sözlərdən ruhlanan canbaz yuxarıda, kəndir üstündə, TƏKƏ isə aşağıda, meydanda daha bir neçə «kəndirbaz hoqqası» (trük) nümaüiş etdirirdi. Sonra Xor: «Ay, həccələr, hüccələr, gəldi əziz gecələr. Uzanar gündüzlər, qısalar gecələr, sallanar torbalar bacadan, uşaqlar pay istər qocadan…» mərasim nəğməsini oxuyur. Ardınca OYUNBAŞI tamaşaçılara müraciətlə: «Bayram gəlir, qohum-qardaş sağ olsun, şadlıq olsun, ləzzət olsun, dad olsun, hamı dursun ayağa, TƏKƏnin payın versin, verənin oğlu olsun, verməyənin qızı, sayası sizin olsun» deyir, Xor isə təkrarən: «Ay həccəloər, hüccələr…», NOVRUZ ərəfəsindəki şənliklər zamanı isə: «NOVRUZ- NOVRUZ bahara, gələk sizə nahara. Süfrənizdə gül olsun, gül olsun, bülbül olsun, bal olsun, həm yağ olsun, evdəkilər sağ olsun…» sözlərlə başlayan bir «novruzlama» oxuduqdan sonra adət-ənənə olaraq tamaşaçılardan ifaçılar üçün pay toplanırdı. * Elə bu zaman meydanda: «KOSAnın payın verin, balın verin, yağın verin» deyə, çömçəni irəli uzatmış KOSA peyda olur və o da, ayrıca tamaşaçılardan pay yığmaqa başlayır. Bu dəm «marş havası» çalınır və bununla gülüşmə və sevinc içində KOSAKOSA mərasim tamaşası tamamə yetir.
* * *
Sonralar zaman göstərdi ki, KOSAKOSA oyunundan ötrü hər kənddə, obada bir kəndirbaz saxlamaq, yaxud onu kənardan dəəvət edib, bundan ötrü karxana quraşdırmaq qeyri-mümkündür. Və təbiidir ki, get-gedə oyundakı kəndirbazdan tam imtina olundu. İndi bu tamaşada «karxana»nı ikitaylı nərdivan əvəz edir yaxud canbaz - QIZIL GÜN bir cüt hündür və qarmaqlı taxtaayaqa qalxıb onun üstündə gəzirdi. * Oyunun digər qədim variantında KOSA çiyninə içində məəbəddən oğurladıqı Günəş tanrısı Dədə Günəşi təmsil edən bir qızıl heykəli və ya alnına güzgü parçası yapışdırılmış bir zərli-zibalı kişi kuklası-müqəvvanı, yaxud üzərinə qırmızı parça çəkilmiş bir dairə və ya içinə balaca bir uşaq salınmış çuval ilə meydana daxil olub, guya çuvalı gizlətməkdən ötrü yer axtarır, sonra ağacın dibində uzanıb yatır. Çuvalın içindəki uşaq tamaşaçıları öz məzəli hərəkətlərilə güldürürdü. Ardınca, həmin çuvala təsadüf edən TƏKƏ hər şeyi başa düşüb buynuzu ilə yatmış KOSAya bir zərbə vurub onu öldürür və beləcə QIZIL GÜN-uşaq çuvaldan xilas olunurdu. Sonrakı illər KOSA artıq çuvalına bir diri pişik salırdı. Bir qədər sonra isə bunları KOSAnın «arvadı» GƏLİN əvəz edirdi ki, onu da KOSA uzaq bir yerdə gizlətmək istəyirdi və s. * Beləliklə, erkən QIZIL GÜNün izləri tamamilə itirilmişdir. Açıq-aşkar görünür ki, ilk çağlar, tutalım, «Günəşi istiqbal» adı daşıyan bu əsatir mənşəli mərasim tamaşası təkamül zamanı üç hissəyə parçalanmışdır. Biri, sonralar sırf məişət tərzli Kosaöldü // Kosagəldi // Kosa-gəlin adı ilə tanınan meydan tamaşası. İkincisi, bayram günləri ərzaq-pul toplamaq məqsədilə evləri gəzərək nümayiş etdirilən Qoduqodu // Dodudodu və Təkə oyunu. Üçüncüsü isə Kəndirbaz oyunu // İpdə oyun tək şöhrət tapmış ayrıca bir oyun növü. * Bir sözlə, əski mərasim oyunlarımızı gələcək nəsillərə ötürmək istəyiriksə, bu milli irsi kor-koranə deyil, yetkin formada, tarixi məzmunu və mənşəyi aşkarlanıb bərpa olunmuş şəkildə etməliyik ki, onlar əbədi olaraq yaşamaq hüququna malik olsunlar.




NOVRUZ ədvar musiqidə

Babalarımızın düşünüşünə görə. Ulu Tanrı dünya-aləmi NOVRUZ günü xəlq eyləmiş, məhz bu müğarək gündə yer üzündə Həyat və İnsan yaranmışdır. Bunlarla yanaşı, xalqımız bir sıra peşə və sənətlərin ibtidasını da ilin ilk günü ilə əlaqələndirmişdir. Ötən zamanların yazılarından məəlum olur ki, insanların gözlərindən yaş axıdan, qəlblərində kədər və sevinc oyadan gözəl MUSİQİ sənəti də, sən demə NOVRUZ günü ərsəyə gətirilmişdir. * Xİİİ yüzilə aid bir qaynaqda deyilir ki, guya yastı balaban çalğı alətini xatırladıb, ördək kimi enli və uzun dimdiyində yeddi dəlik olan k ə k n u s adlı bir əcaib quş ildə ikicə dəfə – bir hər şeyin təzələnməsi dövrü, gül-çiçək açılan çağı NOVRUZda, bir də şərab mövsümü XƏZAN // SONBƏHƏR bayramında hədsiz dərəcədə nəəşələnir, şadlanıb fərəhlənərək ehtizaza gəlir və bahar yeli əsdikcə onun dimdiyindəki dəliklərdən 70 cür səs çıxmağa başlayır ki, səsin məlahəti və gözəlliyinə görə, heç bir heyvan yaxud quş səsilə müqayisə edilməli deyil. Belə hesab edilir ki, «ərğənun» (orqan) çalğı aləti və ümumilikdə MUSİQİ sənəti, guya öz ibtidasını yazın ilk günü həmin əcaib-qəraib quşun çıxardıqı səslərdə tapmışdır. Sonralar həm də m u s i q a r adı ilə tanınan bu quşa və onun təsvirinə, şərq musiqisini təmsil edən bir «rəmz» kimi baxmışlar. * Digər bir rəvayətə görə, guya bir zamanlar yeddi alimin ağac və qamışdan hazırladıqı 7- 8 borulu «cıncıq» çalğı aləti, hardasa çobantütəyi səsi çıxarmaqla, musiqar quşun oxumasını yamsılamışdır. Quşun «əvəzi» sayılan bu musiqi aləti (Avropada ona «Panın fleytası» deyirlər) əski el adətinə görə, NOVRUZ şənliklərində mütləq səslənməliydi, bayram onsuz təsəvvür olunmurdu. Həmin alət və ümumiyyətlə, şərq aləmində musiqilə məşğul olanlar bu quşun şərəfinə «musiqar» adlanırdılar. * Milli miniatür rəssamlıqında bəlli olan saysız-hesabsız saray ziyafəti təsvirlərindən hansının adi ziyafət, hansının məhz NOVRUZ şənliyilə əlaqədar olduqunu, rəsmdəki «musiqar çalan musiqar» fiquru ilə müəyyən etmək olur. * XVİİİ yüzilin şərq musiqisinə dair bir təəlimat – «dəsturüləməl»də deyilir, «hər şeyə qadir Allah-təala dünyanı xəlq etdikdən əvvəl planet-peykərləri yaratmış və onlara dövran etmək, fırlanmaq əmri vermişdir, Bu zaman səma cisimlərinin hərəkəti və ulduzların «qaçışından» insan qəlbinə fərəh gətirən müxtəlif avazlar səslənmiş, bu səs və avazlardan MUSİQİ sənəti ərsəyə gətirilmişdir» Həmçinin deyirlər ki, guya yunan filosofu Pifaqor həmin göy cisimlərinin musiqisini eşitmək qabiliyyətinə malikmiş. * Klassik muğamlarımızın mənşəyinə gəldikdə, həmin «dəsturüləməl»də hər muğam dəstgahının yeddi səma cisminin (buraya Günəş və Ay da daxildir) göy qübbəsindəki dövranından yaranmış bir avaz, bir səs olduqundan danışılır. Başqa sözlə desək həmin təəlimata görə hər klassik muğam ayrı-ayrılıqda yeddi səma cisminə, tutalım, ÇAHARGAH - Günəşə, SEGAH - Zöhrə // Venera planetinə, NƏVA muğamı isə Bəhram // Marsa və s. məxsus olub, necə deyərlər onların «çaldıqları avazları oxuyurlar». Elə həmin mülahizəyə görə, martın 21 günü Günəş zodiaqın Q o ç bürcünə daxil olduqu zaman səmada hərəkətdə olan digər 6 peykər göy qübbəsində müəyyən bir qayda üzrə sıraya düzülərək səsləndikdə, onların birgə avazından sən demə özünəməxsus bir NOVRUZ muğam dəstgahı səslənmişdir. * Digər astroloji təsəvvürə görə, NOVRUZ günü hər yeddi peykər zodiaqın müəyyən bir bürcünə daxil olduqda NOVRUZun təəsirindən onları avazı dəyişir, başqa sözlə desək, hamıya tanış olan bu və ya digər klassik muğam NOVRUZ günü yeni «novruz pərdəsi // əcəm-fa notu»nda köklənir və bu kökdə də ifa olunurdu. Belə ki, ortaçağ qaynaqlarında təsadüf etdiyimiz NOVRUZ-NƏVA, NOVRUZ–ÜŞŞAQ, NOVRUZ–HÜSEYNİ, NOVRUZ–BUSƏLİK və digər qeyri-adi muğam adlarının meydana gəlməsini məhxz bununla izah etmək olar. * Əski qaynaqlar təsdiq edirlər ki, kökü çox qədim zamanlara gedib çıxan NOVRUZ muğam dəstgahı XV yüzilə qədər hələ saray ziyafətlərində və başqa məclislərdə səslənirmiş. Nahaq yerə deyildir ki, bu qədim muğamın adına Nizami Gəncəvi və İmadəddin Nəsiminin əsərlərində tez-tez təsadüf edilir. Nizami «Xosrov və Şirin»də müğənni-mütrüb Nəkissanın NOVRUZ muğamı üstə bir qəzəl oxumasından xəbər verir. Nəsimi isə, «həsrət yaşı hər ləhzə qılır bənzimizi saz…» misrası ilə başlanan qəzəlində bir sıra muğam və onların şööbələrinin adları ilə yanaşı, NOVRUZ muğamının adını çəkir. Deyilənə görə, Xİİİ yüzildə yaşamış görkəmli Azərbaycan musiqarı Mövlana Səfiəddin Ürməvinin ifa etdiyi muğamlardan birinin adı da NOVRUZ olmuşdur. Bir zamanlar klassik muğamların psixoloji təəsirinə ayrıca diqqət yetirmiş Əbdürrəhman Cami isə (XV yüzil) həmin NOVRUZ muğamının (Cami onu «avaz» sayır) dinləyiciyə hədsiz fərəh və şadlıq hissləri aşılanmasından danışır. * Bilirik ki, dahi Üzeyir bəy Hacıbəyli Yaxın Şərq xalqlarına məxsus 12 əsas muğam və 6 avazdan (burada NOVRUZ altı avazdan biridir) ibarət sistemi – «on iki sütunlu, altı qülləli bir saraya» bənzədir. Onun yazdıqına görə, XİV yüzilin sonlarında baş vermiş içtimai-siyasi dəyişiklər nəticəsində bu möhtəşəm «musiqi sarayı» uçulub dağılmış və əvəzində həmin tikilinin qırıntılarından ayrı-ayrı xalqlar özləri üçün kiçik-kiçik «muğam məəbədləri» inşa etdirmişlər, Nəticədə, əvvəllər tam müstəqil sayılan klassik muğam dəstgahları, o cümlədən qədim NOVRUZ muğamı,bu və ya digər çağdaş muğamın şööbə səviyyəsinə endirilmiş və əksinə, vaxtilə şööbə əhəmiyyətli mubam hissələri müstəqil muğamlar təki səslənməyə başlamışlar. Bu yerdəyişmədə 12 əsas muğamdan yalnız RAST və NƏVA öz adlarını və bütövlüyünü qoruyub saxlaya bilmiş, təkcə RAST muğamı bizim günlər tamam dəstgah şəklində ifa olunmaqdadır. * Klassik muğamların mənşəini təbiət hadisələrilə bağlayan digər nəzəriyyə tərəfdarları muğamlar arasında təkcə RAST dəstgahının bilavasitə Novbaharla bağlı olduqunu, onun xəfif bahar küləyinin əsməsindən törəndiyini bildirirlər. Eyni zamanda məəlum olur ki, əfsanəvi k ə k n u s – m u s i q a r quşun NOVRUZ günü əcaib dimdiyində səslənən 70 cür avaz elə RAST muğamının özüdür. Unutmayaq ki, bu gün RAST dəstgahının şööbələri sayılan və ancaq bu muğamda (qismən HÜMAYUNda) cəmləşən NOVRUZ-RƏVƏNDƏ, NOVRUZ-SABA, NOVRUZ-ƏRƏB və NOVRUZ-XARA vaxtilə müstəqil muğam dəstgahı tək tanınmışlar və kim bilir bəlkə onlar qədim NOVRUZ muğamının ayrı-ayrı «qırıntıları»dırlar. * Hər halda bu gün qətiyyətlə demək olar ki, həm RAST muğamı, həm ondan törənib «fa» notuna köklənmiş NOVRUZ-RAST muğamı bütünlüklə ilin yaz fəsli, mübarək NOVRUZ bayramı ilə bağlıdır. Əbəs yerə deyildir ki, vaxtilə bu muğamlar bayram günü bir adət-ənənə kimi yaşıl məkanda, yaşıl libaslı çalğıçılar tərəfindən ifa olunmuşlar. * XV yüzil muğamşünası əl-Hüseyni öz musiqi risaləsində bildirir ki, keçmiş zamanlarda klassik muğamların hər biri müvafiq rəngə boyanmış bəzəkli pərdələr fonunda, yaxud yeddi müxtəlif rəngli otaq və ya salonlarda çalınmışlar. Belə ki, HÜSEYNİ – səndəli rəngli, NƏVA – qırmızı, ÇAHARGAH – sarı, digər muğamlar isə başqa-başqa rəngli məkanlarda ifa olunmuşlar. Burada qeyri-adi bir şey yoxdur. Əgər RAST muğamı - Ayın, SEGAH isə Zöhrə//Venera planetinin avazlarıdırsa, deməli onlar eyni zamanda həmin planetlərin «rəmzi rəng» daşıyıcıları olmuşlar. Keçmişin musiqisevərləri bu və ya digər muğamı müəyyən planetin rəmzi rəngi fonunda dinləməyi vacib bilmişlər * Nizami Gəncəvinin «Həft peykər» poemasında, dolayısı yolla da olsa, bu cəhət açıq-aşkar yeddi günbəzin rəngində özünü göstərir. Düzünə qalarsa, bu adət-ənənə İslamdan çox-çox əvvəl hökm sürmüş səma cizimlərinə sitayişlə bağlı qədim «sabeizm-peykərsevərlik» dinindən iqtibas olunmuşdur. Həmin etiqad tərəfdarları səmadakı yeddi peykər şərəfinə ayrı-ayrılıqda yeddi müəyyən biçimli, müvafiq rəngli məəbədlər inşa etmiş, orada müvafiq musiqinin müşayiətilə ibadətlə məşğul olmuşlar. * Bununla belə,hər çalğı aləti ötənlərdə müəyyən bir planetlə əlaqələndirilmişdir. M.Füzulinin «Yeddi cam» əsərindən aydın olur ki, ney çalğı aləti – Günəşi, dəf-qaval – Ayı, digər alətlər isə başqa planetləri təmsil etmişlər. * Əski çağların muğamşünasları dönə-dönə israr edirlər ki, adət-ənənəyə görə hər muğamın ifasından ötrü NOVRUZ gününün müəyyən vaxtı təəyin olunmuş, başqa sözlə desək, ayrı-ayrı muğamlar yalnız onlar üçün ayrılmış vaxtlarda səslənməliydilər. Ortaçağ musiqişünaslarının rəincə, NOVRUZ-RƏHAVİ muğamı – dan yeri ağaran zaman, NOVRUZ-HÜSEYNİ - günəş sıxan məqamda, NOVRUZ- RAST isə günorta çağı ifa olumalıydı. Beləliklə, bütün bayram günü, gecə yarısına kimi 12 klassik muğamın ifası nəzərdə tutulurdu. * NOVRUZ həqiqətən MUSİQİ sənətinin bayramı sayılmışdır, Vaxtilə bütün Yaxın Şərq dövlətlərinin saraylarında bayramla bağlı təntənəli ziyafət məclislərinə dəəvət olunmuş şairlər, «sürud» mahnıları oxuyan «sürudsəra» və «novruzxan» adı daşıyan yüksək səviyyəli muğənni və çalğıçıların ifası yüzlərlə dinləyicinin diqqətini cəlb eyləmişdir. Bu ziyafətlərində çıxış etmiş musiqarlar Nəsimi, Füzuli və Xətai tək şairlərin ulu Dədə Günəşi, DÖRD MÜQƏDDƏS VARLIQI, zodiaqın B a l ı q l a r və Q o ç bürclərini, ilin gözəl bahar fəslini təsvir və tərənnym edən müxtəlif qəsidə və mədhiyyələrə bəstələnmiş TAR-NOVRUZ, SƏBZ-BAHAR, NOVRUZ-TƏRTİB və ğu kimi təsnif və mahnılar, NOVRUZ-RAST. NOVRUZ-RƏVƏNDƏ, SOLTAN-NOVRUZ kimi mürəkkəb muğamlar və sürud-himnlər oxumuşlar. * Bunlara əlavə, saraylardakı ziyafətlərdə musiqarlar arasında özünəməxzsus müsabiqələr, yarışlar keçirilmiş, qaliblər qiymətli xələtlərlə mükafatlandırılmışlar. Məəlum olur ki, Səfəvilər sarayı Həftbehiştdə müğənni-novruzxanlardan Hafiz lələ Təbrizi, Hafiz Cəlacal, sazəndə Mirzəməhəmməd Kamançeyi, Soltanməhəmməd Çəngi, musiqişünaslar Pəripeykər, Dürəbəy Kirami və digər ustad musiqarlar öz yeni bəstə və təranələrilə ziyafət iştirakçılarına hədsiz zövq vermişlər. * Deyilənə görə, Şah İsmayıl Xətai belə bayram məclislərini çox sevir, kefi gələndə özü bərbət çala-çala xoş avazla oxuyarmış. Bircə onu demək kifayətdir ki, Nadir şah Əfşarın 1736-cı ildə uzaq Hindistanın Dehli şəhərində hədsiz dəbdəbə ilə qeyd etdiyi möhtəşəm NOVRUZ gecə ziyafəti ortaçağ tarixçiləri tərəfindən xüsusi olaraq vurqulanır. Sən demə bu şənlikdə şahın «nəqqarəxana» adlanan saray orkestri və 22 nəfərdən ibarət rəqqaslar dəstəsi bilavasitə şah və qonaqlar qarşısında çalıb oynamışlar. Çalğıçılar santur, qanun, tənbur, kamança və bu kimi çalğı alətlərində çalaraq, öz məharətlərini məclisdəkilərə nümayiş etdirmişlər. * Bilirik ki, hal-hazırda həmin qədim çalğı alətlərinin bərpasına cidd-cəhd göstərilir. Əslinə qalarsa, bu təqdirəlayiq bir haldır. Lakin, bir zamanlar elə həmin alətlərdə səslənən musiqi əsərlərinin bərpası barədə düşünən, demək olar ki, yoxdur. İstər bəstəkarlar, istər musiqişünaslar heç də əski musiqimizin bərpası ilə məşğul olmaq fikrində deyillər, Onların rəincə, min ilə yaxın tarixə malik klassik muğamlarımızın 500 il bundan öncə necə səslənməsini bu gün müəyyən etmək qeyri-mümkündür. Belə ki, həmin ədvar (klassik) musiqi bizim günlərə gəlib çatmamış, onların adları yalnız əski yazılarda «yaşamaqdadırlar». Başqa sözlə, onlar etiraf edirlər ki, bu «ölü musiqi»nin ilkin səslənməsini qaytarmaq müşkül işdir və buna heç bir ehtiyac da yoxdur. Nəticə etibarilə, qədim çalğı alətləri ansamblı mövcud olduqu halda, onun ifa etdiyi musiqi əsərləri heç də qədim musiqi deyil, son yüzillərin musiqisidir. Bununla heç cür razılaşmaq olmaz. Ədvar musiqimiz, o cümlədən NOVRUZla əlaqəli musiqimiz rekonstruksiya, bərpa olunmalıdır. * Əslinə baxılarsa, bu sahədə görüləsi işlər kifayət qədərdir. Uzaqlara getməyib düşünək, tutalım bu gün qədim SAQİYİ-NOVRUZ mərasim oxumasının mətni və ilk notları əlimizdədir, d eməli bu əsərin haradasa bütöv «halı»nı bərpa etmək üçün artıq imkan var. Əgər RAST dəstgahı bütünlüklə qorunub bizim zamana gəlib çatıbsa, demək onun «fa» notunda köklənməsi sayılan NOVRUZ-RASTın avazını qaytarmaq çətin deyil. Yaxud, NOVRUZ-ƏCƏM, NOVRUZ-ƏRƏB və digər qədim muğamlar indinin özündə RAST və HÜMAYUN muğamlarının şööbələri tək «yaşayırlarsa», yaxud NOVRUZ-ƏRƏB muğamı nə vaxtsa qonşu xalqın bəstəkarı tərəfindən nota alınıbsa, söz yox ki, bu notları üzə çıxarmaqla və çağdaş RAST şööbələrinin köməyilə həmin muğamları, qismən də olsa, necə deyərlər «diriltmək», rekonsruksiya edib ilginc halını qaytarmaq olar. Bundan ötrü güclü istək, hədsiz həvəs, MİLLİ MUSİQİ SƏNƏTİMİZƏ böyük məhəbbət və çalışmalar gərəkdir. Əgər bu sahədə giddi işlər aparılarsa və heç olmasa tarixi həqiqətin 30-40 faizi bərpa olunarsa, bunu çox önəmli və qiymətəgəlməz nailiyyət saymaq olar. Hər halda buna ümid bəsləmək lazımdır.






Novruz bayramı


Ey, gözəl bayram, ey gözəl Novruz!
Ey, min-min uşaqın
qəlbini şad edən Novruz!
Acların qarnını tox eyləyən Novruz!
Dur, gedək o tamaşaya,
Bax gör nə gözəl bayramdı, Novruz!
M.C.Məmmədquluzadə, 1910 il.

Günsevər əcdadımızın qədim görüşlərinə görə, ilin yazgüntəni günü martın 20-21, ulu Günəş yer ətrafına 365 gün, 6 saat dövrə vurduqdan sonra öz yerinə qayıdır. Başqa sözlə o, zodiaq qurşağının su təbiətli on ikinci B a l ı q l a r bürcündən aylılıb od-alov xassəli Q o ç bürcünə daxil olur. Səma Odunun zodiaqın bu bürcünə keçməsi (o, habelə yer kürəsinin cənub yarısından şimal yarısına qədəm basırdı) cünsevər babalarımızın əqidəsində ilk öncə Saf İşıqın zülmətə qalib gəlməsi və ulu Dədə Günəşin «taxta qalxaraq dünya-aləm üzərində hakimiyyəti ələ alması» demək idi.
* Eyni zamanda bu insan ömrünün 365 gününü «çeynəyib udmuş» köhnə il ilə haqq-hesab çəkilməsi, həm də təzə ilin (uzaq keçmişdə ilin yeddi aylıq böyük bir dövrü «YAZ-YAY fəslinin) başlanqıcı idi. Bu həmçinin 24 saatın iki bərabər hissəyə bölünərək gecə ilə gündüzün tərazlaşması, isti ilə soyuq arasında yaranmış «mülayimlik dövrü» kimi qiymətləndirilirdi.
* NOVRUZ bayramı (ulu babalarımız ayrı-ayrı çağlarda bu bayrama - «Fərvərdin»,«Novbahar // İlkbahar», «İlbaşında // İlyaz», «Qışbitdi», «Saz Novruz // Həzrət Novruz», «Xızır Novruzu // Xızırgünü» və s.demişdir) öz-özlüyündə qalib gəlmiş Dədə Günəşin «Yer üzündə yarım illik hökmranlıqının başlanması günü», dörd yazqabağı ÇƏRŞƏNBƏ,iki başlanqıc – S u və O d, onların törəməsi H a v a və T o r p a q ın pərəstişinə söykənib ulu Təbiətin dirçəlişini alqışlayan, insanlarda təbiət qüvvələrinə qayğı və diqqətə güclü təkan verən ən qədim bayramdır.
Bir adət olaraq M ə r r i x - Mars («mart» deyimi «mars» sözündəndir) planeti və Nəməl - Q o ç bürcünün nəzər yetirdiyi bu bayram haqda ətraflı məəlumata biz, bir qayda olaraq 2000 il əvvəl qələmə alınmış yazılarda təsadüf edirik. Vaxtilə hökmdarların həyatı, saray və burada baş verən hadisələr tarixçilərdə hədsiz maraq oyatdıqına görə, erkən çağlarda bayram «Soltan Novruzu» adlanaraq, məhz saray mühiti ilə əlaqələndirilmişdir. Ulu NOVRUZ yalnız taxt-tac sahibləri – şahlara, soltanlara məxsus bir bayram təki təqdim olunmuşdur
* Elə bu səbəbdən əski çağların yazılarında kütləvi «Xalq Novruzu» şənliklərinin təsvirinə demək olar ki, əsla rast gəlinmir. Orta çağlarda geniş ərazilərdə, yaxud bir dövlət hüdudlarında rəsmi saray tədbiri tək qeyd olunan bu bayram, yalnız XVİİ-XİX yüzillərin qaynaqlarında dövlət tədbiri olmaqla bərabər, el-oba, kənd-şəhər və nəhayət, bir ailə çərçivəsindən kənara çıxmayan bir bayram olduqu da bildirilir. «Soltan Novruzu» və «Xalq Novruzu» anlayışları elə həmin çağlarda ortaya çıxmışdır.
* Bir sözlə, müzəffər Günəşin dövrə vurub öz yerinə, daha dəqiq desək bir il öncə hərəkətə başladıqı Q o ç bürcünə qayıtması, təzə ilin başlanması anı – «iltəhvil saatı» (ona bəəzən «təhvil-təslim saatı» və «bahar nöqtəsi» də deyirlər), hər il təqribən altı saat irəliləyərək sutkanın müxtəlif vaxtlarına təsadüf edə bilər. Belə ki, bu «saat» bir il gündüz günorta çağına düşdüyü halda, növbəti il axşam vaxtına, yaxud gecə yarısına, o biri il isə sübh səhər çağına təsadüf edir və bu, bir qayda olaraq hər dörd ildən bir təkrarlanır. Odur, bayram gününün özü (bayram iki il, bir-birinin ardınca - 20 mart, iki il isə– 21 mart günü qeyd olunur) və onun qarşılanması sadələşdirilib, şərti olaraq bir gün əvvəl, axşam çağı və ya gecə başlar, sabahı isə əsl bayram günü sayılırdı.
B a y r a m a x ş a m ı
ərəfə bayramı

* Dədə-baba qaydasınca bayram axşamı hər evdə mütləq baharlı-qaralı «bayramaşı» - düyülü plov bişirməliydi. İnama görə bu əziz gecə hər hansı bir evdən aş iyi gəlməsəydi, bu nəinki həmin evin, həm də bütün kəndin, el-obanın fəlakəti, qüsuru sayılırdı. Odur, hamı bayramaşı bişirsin deyə, imkanlılar, qonum-qonşu, bir adət kimi kasıb-küsubun, fəqir-füqəranın əlindən tutub onlara bayramlıq ət, düyü, yağ, yumurta və s. ərzaq göndərməliydilər ki, bayram axşamı cəmi evlərin damları üstündə «fırlanan» ata-baba ruhu doğma evlərindən xörək iyi gəldiyini hiss edib şad-xürrəm olaraq sevinsinlər. Həmçinin bu axşam mərhumların məzarı üstündə şam yandırıb halva-çörək, şirni-şərbət paylamaqla ölənlərin ruhunu şad etməliydilər.

* Ötən çağların adət-ənənəsinə görə bu NOVRUZ gecəsi hər ev sahibi yaxud ailənin başıpapağlısı (yəəni evin kişilərindən biri) eşiyə çıxıb üç dəfə ev-eşik başına dolandıqdan sonra qayıdıb ev qapısını döymüşdür. Qapı arxasından eşidilən «Kimsən, nəçisən, nə gətirmisən?» sualına: «Adım Xoşqədəmdi, sizə özümlə təzə il, səadət və əmin-amanlıq gətirmişəm, izin verin gəlim» cavabından sonra qapı açılır və içəri dəəvət edilmiş «muştuluqçu» - ev sahibi (vaxtilə ona «mübarəkbad» və ya «müjdəçi» də demişlər) əlindəki taxıl danələri, qoz-fındıq və ya lobya ilə dolu bir xəlbirdən Evin döşəməsinə, ocaq yerləşən mətbəxə, necə deyərlər «toxum səpir», yerdə qalanları isə ailə üzvləri və uşaqların üzərinə tökürdü, İnsanlar ümidvar olmuşlar ki, bununla ev-eşiyə bar-bərəkət və firavanlıq gətirilir. Bir para yerlərin adətincə, müjdəçi Xoşqədəm bütün kənd əhli tərəfindən seçilir, bəəzən isə hər ev sahibi bundan ötrü xüsusi «muştuluqçu» dəəvət edirdi. El - oba qaydasına görə bu şəxs yüksək əxlaqa malik xeyirxah, təvazölü və qədəmi yüngül bir insan olmalıydı. Qaranlıqa şər-şeytan yığışmasın deyə, NOVRUZ bayramı axşamı evdə-eşikdə bir otağ olsa belə zülmətdə qoymaq olmaz.

* İltəhvil saatına müəyyən müddət qalmış, istər saraylarda, istər ayrı-ayrı evlərdə hamı bu önəmli anı təntənəli surətdə qarşılamaqa hazırlaşan zaman ilk öncə halal «iltəhvil süfrəsi» (ona «bayram xanı» da deyirlər) açırdılar. Bundan ötrü, hamının yerdə, döşəmədə oturduqu zamanlarda evin ortasına döşənmiş qiymətli xalı üzərinə (sonralar isə masa üstünə) nəfis naxışlı iri qələmkar (qalıbbasma üsulu ilə hazırlanan süfrə növü) və ya tirmə süfrə salınır, ətrafına ipək döşəkçələr ataraq, evin, otağların hər dörd bucaqında bir şam yandırırdılar. Sonra həmin mübarək süfrəyə, qayda üzrə Qurani-Kərimin bir nüsxəsi və güzgü qoyub, önünə bir az buğda səpirdilər.

* Süfrə və güzgünün hər iki tərəfində, ortada yerləşdirilən «səməni göyü» nimçəsi ətrafına və hər qab-qaşıq yanında ailə üzvlərinin (bəzi yerlərdə isə yalnız uşaqların) sayına müvafiq şamdan yaxud çıraq, bəəzi yerlərdə isə yeddi rəngli şam düzürdülər. Bundan ötrü NOVRUZa bir neçə gün qalmış, adətən təzə ay görünən gecə (inama görə bu, şamların nurlu olmasına təəsir göstərirdi) qadınlar mumdan şam töküb hazırlayaraq onları bəzəməkdə bir-birilə yarışırdılar, Burada əlvan və ensiz kağız, parça zolaqları, qızıl və güləbətin saplardan istifadə olunurdu. Çıraqlar isə yağ və ya bal ilə doldurulub yandırılırdı. Səfərə yollanıb süfrə başında olmayan və köhnə il ərzində dünyasın dəyişmiş ailə üzvləri üçün də şamlar qoyulurdu, bəəzən şamları şamdanlara deyil, alma və portağallara sancırdılar.

* Bunlarla yanaşı, mübarək «iltəhvil süfrəsi»nə suyunda həmişəyaşıl zeytun yarpağı, yaxud içində xırda qızıl balığlar üzən şəffaf şüşə qab və ya ağ kasa (bu suya «təhvil suyu» deyilir) qoyur, bir gülabpuş, iri təndir çörəyi, qatıq, süd, təzə pendir və boyanmış yumurta (onlar soğan qabığı atılmış suda qaynadıldıqda tünd xınayı rəngə boyanırdılar) düzülürdü. Bu süfrəni mumsuz, beçə balsız, bütöv qızardılmış xoruzsuz, balıqsız təsəvvür etmək mümkün deyil. Ulularımızın fikrincə, bu süfrədə halal təam sayılan bal və balığın olması evə, ailəyə sevinclə dolu firavanlıq və bolluq gətirməliydi.

* Həmçinin deyirdilər ki, bayram axşamı və NOVRUZ günləri həmin süfrədə hökmən bal qatılmış qoğal «ballıbadı»,«qırmabadam»,«səməni halvası» da olmalıdır. Çox vaxt bu süfrəyə YELÇƏRŞƏNBƏ zamanı tutulub üzərinə yeddi «qax-qoz» - xurma, qoz-fındıq, püstə, alma, armud, ərik qaxı, tut qurusu və s. düzülmüş bir «yeddiləvin xonçası» da gətirilirdi. Bunlardan başqa mübarək süfrəyə şirli bardaqlarda bal və sirkədən hazırlanmış «iskəncəbin» və içinə reyhan toxumu salınmış «ovşala» şərbəti də yerləşdirilirdi. Bir vaxtlar yeməklərin süfrəyə düzülməsi xüsusi oxumalarla müşayiət olunurdu. Misal üçün, «Xonçaya qoydum balığı, gülə tutdum ortalıqı, üzündən aç çalmalıqı.Erkən banladı xoruz, deyir gəlibdi Novruz» və s.

* Ötən çağlar qəbul edilmiş qayda-qanuna görə, bəəzən otağa heç kəs daxil olmamış ocaq yaxud «iltəhvil süfrəsi» başına diri ağ xoruz yaxud aq təkə və ya buynuzlu ağ qoç (bir para yerlərdə isə işlək öküz) gətirib onu süfrə və ocaq ətrafına gəzdirir, onun üzərinə taxıl, quru meyvə və qoz-fındıq səpələdikdən sonra onu elə burada yaxşıca yedirdib (bundan ötrü qabağcadan tədarük görülürdü), heyvana şəkər verirdilər. Əslində heyvanların (bir mülahizəyə görə, evə salınan heyvan ilin hansı heyvan üstə təhvil olduqu heyvanı təmsil edirdi) mübarək süfrə başına gətirilməsi ev-eşiyə, ailəyə var-dövlət, bar-bərəkət və səadət aşılaması inamına söykənir. Xoruz isə Günəş tanrının carçısı sayılmış və guya o, hansısa bir mələyi təmsil etdiyi üçün onun qədəm basdıqı yerə heç cür əcinnə-şeytan gələ bilməzmiş. Bəzi yerlərin adətinə görə, vaxtilə NOVRUZ günü səhər sübhdə, əvvəlinci xoruzbanı ilə Günəşin «carçısı»nı qurban kəsmişlər.

İ l t ə h v i l s a a t ı

* Təzə ildə naz-neemət evdən-eşikdən əskik olmasın deyə, el-oba qaydasına görə bu bayram axşamında evi süpürmək, evdən, süfrədən kənara şey və yemək çıxarmaq yasaqdır.«İltəhvil saatı» bütün ailə üzvləri evdə olub mübarək süfrə başına yığışmalıydı. Bunlardan başqa, ulu babalarımızın əqidəsinə görə «iltəhvil saatı» hansı ovqat və hissiyyatla,hansı əməl başında,hansı əşyaya nəzərlə qarşılanarsa, həmin vəziyyət ilin sonuna qədər davam edə bilər. Atalar «bayram axşamı çal, oyna ki ömrün şadlıqlarda keçsin» deyə, tövsiyə etmiş, «NOVRUZda gülən il boyu gülər» demişlər.

Buna görə, «iltəhvil saatı»na bir müddət qalmış adət-ənənəyə müvafiq ev-eşik, həyət-baca qiymətli xalça-palaz ilə döşənir, ailənin, evin bütün var-dövləti, daş-qaşı çıxarılıb xalça üzərinə tökülür, hamı bir müddət onlara baxmaqla dərdi-qəmi unudur, özünü şad-xürrəm göstərməyə çalışırdı. Bəəziləri elə buradaca xalça üzərində böyrü üstə uzanıb üstlərinə pul «yağdırırdılar». Digəriləri isə pullarını bir əlindən o birisinə tökərək, «bu ildə nə qədər qazanmışam, üzə gələn ilin hər günündə o qədər pul qazanım» deyirdi. Əski inama görə, bu vaxt bütün paltarların yaxası, bel qurşaqları və ev-eşikdə nə qədər qıfıl və düyün varsa hökmən açılmalıydılar, Bu da təzə ildə heç bir işin «düyünə düşməməsi» arzusuna arxalanır.

* Bir sözlə, «iltəhvil saatı»dan bir az öncə səliqə ilə təp-təzə paltar geyib süfrə başına yığışmış ailə üzvləri gözlərində yerə-göyə sığmayan sevinc, əllərində gümüş sikkə (metal pul), bəəzi yerlərdə isə «məryəmböcəyi» tutaraq, cavanlar üzlərini gözəl insan çöhrəsinə, yeməklərlə aşıb daşan süfrəyə, pak güzgüyə və nimçədəki səməni göyünə dikdiyi halda, yaşlılar, o cümlədən saraylarda masa arxasında öz nazir-vəkili ilə əyləşmiş hökmdarlar gözlərini Quranı-Kərimin açılmış səhifəsindəki ayəyə baxaraq təzə il, yeni gün NOVRUZu qarşılamaq arzusunda olmuşlar.

* Budur, səbrsizliklə gözlənilən əlamətli «iltəhvil saatı» yaxınlaşır və necə deyərlər NOVRUZun «topu atılırdı». Keçmiş zamanların düşünüşünə görə, sən demə Yer kürəsi nəhəng bir Öküzün buynuzları arasında yerləşir. İlin sonunda həmin Öküz yorulduqu üçün guya yer kürəsini bir buynuzundan o birisinə atır. İnanmışlar ki, bu an hökmən şimşək çaxıb göy guruldamalı və hamı, bir qayda olaraq ucadan hayqıraraq səmaya oxlar (vaxtilə onlar ildırımı, şimşəyi təmsil etmişlər) atmalıydılar. Göy guruldamadığda, təbiidir ki bu «vəziyyəti» süni yolla - top-tüfəng, fişəng atıb bununla göy gurultusu və şimşək təsəvvürü yaratmaqla Günəşin Q o ç bürcünə, Yer kürəsinin isə o biri buynuza «keçməsi»ni təəmin etmişlər.

* Orta çağlarda «Günəşin cülusu», gecə-gündüzün tərazlıq anı və «iltəhvil saatı» iqamətgahlarda (əyalət şəhərlərdə isə dövlətxanalarda) tacidar önündə çalışan münəccimin vaxtaşırı üstürlab alətilə müşahidə aparması və bəəzi hesablamalar yolu ilə dürüst müəyyən olunması idi ki, buna da «təhvil saxlamaq» adəti (vaxtilə hər kəs evinə münəccim çağırıb bunu edə bilərdi) deyilirdi. Ardınca, bütün şəhərlərdə hakimlərin yaşadıqları binaların damında böyük tonqallar alışdırılır, təbil və şeypur səslənir, toplardan yaylım atəşi açılır və atçapma ilə əhaliyə ilin təhvil olunduqu bəyan edilirdi, Camaat, bir qayda olaraq hökmdarın və ya şəhər hakiminin iqamətgahı qarşısına cəmləşib burada çalıb oynayaraq şənlənirdi. Hər yerdə hədsiz-hesabsız çıraq, məəşəl və tonqallar yandırılır, səmaya fişənglər atılır, çıraqbanlıq düzəldirdilər.

* Ayrı-ayrı evlərdə isə «iltəhvil saatı», adət üzrə su üzərindəki zeytun yarpaqının diksinməsi, güzgü üzərində yumurtanın hərlənməsi və xırda balıqların donub xeyli hərəkətsiz vəziyyətdə qalması, bəəzən isə əksinə, onların çapalaması, yaxud sudan bayıra atılması ilə müəyyən edilirdi. Hər ailə başçısı burada xüsusi «təhvil-təslim duası» oxuyur (babalarımız: «kişi NOVRUZda od-ocaqına dua verməli» demişdir) və bu zaman ailənin ən kiçiyi süfrə və səməni göyü ətrafına düzülmüş bütün şamları yandırır, ev sahibi isə «səməni, ay səməni, saxla məni, ildə göyərdərəm səni» deyə-deyə, süfrədəki səməni göyündən azca qayçılayıb qayçını yaşca özündən kiçiyə ötürürdü. O da bu hərəkəti təkrarlayırdı.

* Bütün ailə üzvləri, böyükdən kiçiyə qədər, bir-bir səməni göyündən qayçıladıqdan sonra evin, ailənin başçısı, bir adət kimi hər ailə üzvünə üç qızıl, gümüş və miss pul, üç parça nabat yaxud üç qaşıq bal verirdi. Ən başlıcası isə o, evdəkilərin hər birinə təzə paltar «bayram donluqu» bəxş etməliydi. Bayram donluqu hökmən qırmızı, bəəzən isə yaşıl rəngdə olmalıydı, Çünki qırmızı rəng həyatda təzəlik, canlanma deməkdi, Həm də bu rəng od-alov, Günəş və insan qanının rəngi olduqu üçün bu rəng bədnəzərdən, şər qüvvələrdən hifzedici rəng sayılmışdır.Bayramın himayədarı M ə r r i x - Mars planetinin rəmzi rəngi də qırmızı olmuşdur.

* Bundan sonra hamı bir-birinə yaxınlaşır, kiçiklər yaşlıların əlindən öpür, yaxud iki əlilə yaşlıların əlini ovucuna alıb bərk-bərk sıxır və «NOVRUZ bayramın mübarək, üzünə gün doğsun, günün günündən işıqlı olsun, inşallah» və ya «neçə-neçə belə Novbahara çatasan, üzündən nur əskik olmasın, keyfin kök, damaqın çağ olsun» - deyə, bayram münasibətilə bir-birini təbrik edir, yaşlılar uşaqları alnından öpüb başlarına sığal çəkirdilər. Sonra bayram süfrəsi başında oturanlar hamı xor ilə: «Bahar gəldi, NOVRUZ gəldi, xoş gəldi, xəstə könül onu görcək dirçəldi. Sizin bu tazə bayramınız mübarək, iliz, ayız, həftəz, günüz mübarək» və digər sözlərdən ibarət bir «Novruznamə // Novruzlama» ifa edirdilər.

* Qayda üzrə, hər bir ailə üzvü bayram süfrəsi başına əyləşməkdən öncə üz-gözünü üzərlik tüstüsünə verməli, yəəni üç dəfə tüstünü özünə tərəf yelpikləyərək başına duz çevirib duzu ocaqa atmalıydı. Sonra otağa aftafa-ləyən gətirilir, aqız, əllər yuyulub silinirdi, Və nəhayət ailə mübarək «iltəhvil süfrəsi» başına əyləşirdi. Burada, bir qayda olaraq həddi-buluqa çatmış cavanlar süfrənin küncü yanında oturmamaqa çalışır, inanırdılar ki, bu gecə öz doğma evlərinə qayıdan gözəgörünməz «ata-baba ruhu» süfrəyə künc tərəfdən yaxınlaşıb oradakı yeməklərdən bir az dadır, Onların qarşısı kəsildikdə isə onlar sən demə qəzəblənib evdəkiləri qarğışlayırlar. Nəticədə, guya cavan oğlan və ya qız düz yeddi il ailə qurmaq niyyətindən məhrum olmalıydı.

* Ardınca hamı bayram süfrəsini öpüb «bismillah» dedikdən sonra evin, ailənin odlu-alovlu, coşqun ehtiraslı üzvləri, deyək ki «təbiətcə isti olanlar» ilk öncə barmaqlarını süfrədəki qatıqa batırıb onları yalayır, yaxud bir qurtum qatıq içir, Soyuqqanlı, süst xasiyyətlilər isə bir az süd içirlər, yaxud barmaqlarını bal və ya şərbətə batırırlar ki, ehtirasları təzadlansın. Bu məqamda evin böyük oğlu məclisdəkilərin üzərinə gülab səpirdi. Ən başlıcası isə bu zaman «iltəhvil süfrəsi»nin düz ortasına miss və ya gümüş bir sinidə «yeddisin xonçası»nın (onu HAVAÇƏRŞƏNBƏdə tutulan «yeddiləvin xonçası» ilə səhv salmayın) yerləşdirilməsidir.

Y e d d i s i n x o n ç a s ı

* Bu mübarək bayram xonçasına ənənəyə müvafiq dirçəliş, oyanma timsalı sayılan «səməni göyü» (bəzi yerlərdə ona «göyüş» və «səbzə» də deyirlər) ətrafına adları «sin», yəəni «s» hərfilə (ərəb əlifbasında qrafik yazılışına görə üç «s» - sin, sad və se hərfləri var) başlanan yeddi nemət, yeddi müqəddəs təam (yemək) düzülürdü. Bunlar sarmısaq (və ya soğan), sincid (zeytun və ya iydə), sipənd (üzərlik toxumu), sirkə, sumağ və vaxtilə «sükkər» adlanan şəkər, kəlləqənd və s. olmuşdur. Xonça adındakı «yeddisin» (vaxtilə «həftsin») sözünü bir çoxları zərdüştilərin Hürmüzd tanrı və altı ölməz müqəddəs – «spenta»nın sayı ilə (bir başqaları yeddi peykər-planet, yaxud səmanın yeddi qatı və s.) əlaqələndirirlər.

* Əslinə baxınlarsa, süfrədəki yeddi müqəddəs təam Hürmüzd tanrı və ayrı-ayrılıqda torpaq, od-alov, sular, heyvan və bitgilər aləminə himayə edən altı «spenta»nı təmsil edib, onların deyək ki, rəmzi nişanı, atributlarıdırlar. Əski bir rəvayətə görə, guya NOVRUZ səhəri Hürmüzd tanrıya təşrif gətirmiş Zərdüşt peyğəmbər tanrının altı müqəddəs «spenta» ilə bir süfrə başında əyləşdiyini və süfrədə hər müqəddəsin qarşısında qoyulmuş rəmzi təamları görür. Bəəziləri isə bunu, bir qayda olaraq süfrə başında yeməkdən əvvəl deyilən «bismillah» deyiminin ixtisarı, daha doğrusu onun qısa rəmzi nişanı sayılan «sin» kəlməsi ilə əlaqələndirirlər

* Mənşə etibarilə ən qədim əyyamlarla bağlı olan bu sirli-sehrli xonçanın bütün əlamətlərindən görünür ki, burada düzülmüş təamlar ötən çağlar üçün böyük önəm kəsb etmişlər. Vaxtilə bu müqəddəs xonça ətrafında icra olunan xüsusi mərasim rəqsləri və ayin oxumaları buna əyani sübutdur. Keçmişin əqidəsinə görə bu yeməkləri süfrə və səməni göyü ətrafına düzməklə, sən demə mübarək süfrə başında əyləşənlər qeyri-adi bir qüvvə, tutalım, həzmi asanlaşdırma, qan təzyiqini tənzimləmə, ömrü uzatma və s. müalicəvi xüsusiyyətlərlə ilə aşılanırlar. Bu təamlardan il boyu ovsun-cadu və bədxah qüvvələrə qarşı güclü bir vasitə tək istifadə etmişlər. Təsadüfi deyildir ki, rəmzi və məcazi səciyyə daşıyan «yeddisin xonçası»na toxunulmamış, o 12 gün ayrıca bir masa və ya kürsü üstündə qaldıqdan sonra oradakı saralıb solmuş səməni göyü axar sulara atılmış, xonçadakı təamlar xüsusi bir qaba yığılıb, əl-ayaq dəyməyən yerdə, tutya-təbərrük təki möhkəm saxlamışlar.

* NOVRUZun «topu atılandan» sonra mübarək «iltəhvil süfrəsi»nin başına «müzəffər» adı daşıyan bayramaşı –zəfəranlı və ya boyanalı plov (bəzi yerlərdə isə qaralı aş və ya quru balıqla yeyilən südlüplov, şirinplov, əriştəplov və s.) qazanı gətirilir, qazanın ağzı açılır və ailə sahibi hərənin payını boşqabına çəkirdi. Sonra qazandakı aşın üstü, bir adət olaraq hələ işlənməmiş təzə taxta qaşıqla örtülürdü. Deyirlər ki, bayram axşamı əriştə ilə düyüdən bişirilmiş «bəyləraşı // əriştəplovu» (ona «əriştəli aş» da deyirlər) yeyənlər təzə il boyu bütün işləri düyünsüz olub işlərin ipini əllərində saxlamaqla hər işdə müvəffəq olurlar. Ümumiyyətlə, vaxtilə bayramaşının yalnız təptəzə qaşıq, yaxud ovuc-şapalaqla yemişlər. Çox vaxt süfrəyə evdə olmayan ailə üzvlərinin adına da bir boşqab aş çəkirmişlər. El-oba qaydasınca, «iltəhvil süfrəsi»ndəki şam-çıraq axıra kimi yanmalıydı. Onları üfürmək yasaq idi. Əmin idilər ki, onları üfürən öz ömrünü qısaldır. Şam-çıraqı söndürmək lazım gəldikdə, bunu hökmən iki yaşıl yarpaq və ya çörək tikəsilə edirdilər.

* Bayramaşı yeyildikdən sonra mübarək süfrə yığılır, yenə aftafa-ləyən gətirilir, əl-ağız yuyulub silindikdən sonra paxlavalı-şəkərburalı «NOVRUZ süfrəsi» açılırdı.amıya darçın (inama görə, darçın plovdakı düyünün insan bədəninə gətirdiyi soyuqluq və rütubəti dəf edir) və ya hil, zəncəfil, quluncan çayı (bu axşam qəhvə içmək olmaz) gətirilirdi. Ev yiyəsi, bir adət olaraq süfrə arxasında olmayıb səfərə yollanmış ailə üzvləri və ötən il ailədə dünyasın dəyişmiş yaxın adamların adlarını tez-tez çəkib onları yad edirdi. İnama görə, guya bu vaxt ata-baba ruhu adları çəkilənə qədər hey evin damında fırlanır, sonra yenə «ölməzlik dünyası»na qayıdırdılar.

* Bu bayram axşamı heç kəs başqasının evinə görüşə, ziyarətə getmir, səfərə yollananlar, bir qayda kimi onu hökmən təxirə salır və inanırdılar ki, kim «ərəfə bayramı»nı öz evində, yer-yurdunda keçirməzsə, yeddi il NOVRUZu evindən-eşiyindən uzaqlarda, isti ocaqından, ailəsindən ayrılıqda qarşılaya bilər. Bununla belə, bu bayram axşamı oğlan evlərindən nişanlı qızlara «novruzpayı» aparılır, ilk bayram sovqatı isə ağsaqqal-ağbirçək ata və analara, yeddi qapı qonşu, yeddi kasıb ailəyə göndərilirdi. «Səməni göyərtmək» düşməyən qohumların və evində hüzürlü olub bayram keçirə bilməyən yaslı-yaralı qonum-qonşunun qapısı döyülərək onları «səməni xonçası» verilirdi.

* Bu gecə kəndlərdə cavanlar dəstə ilə evbəev gəzərək hər qapı, darvaza aqzında qışın bitməsi, təzə ilin başlanması münasibətilə «Novruzlama // Novruzha» təbrikləri ifa edir, bir para yerlərdə isə Yazqabağı ÇƏRŞƏNBƏlərdə olduqu tək, cavanlar damları gəzib «nünnünü oxumaq»la və belşalı sallatmaqla «bayramlıq» yığırdılar. Bu bayram axşamı alışdırılmış tonqalların səhərə kimi yanması müsbət əlamət tək qiymətləndirilirdi. Tonqal evin damında yanırsa, onun sönməməsi xoş niyyətin, pak arzunun təcəssümü tək açıqlanırdı Ərəfə bayramı şənlikləri gecəyarısına qədər davam edirdi.

B a y r a m g ü n ü

* Ötən çağlar NOVRUZ bayramı tədbirlərinə cəmiyyətin bütün təbəqələri qatılsalar belə, saraylardakı rəsmi bayram tədbirləri, bir ənənə olaraq daha geniş vüsət alıb hədsiz təmtəraqla keçirilirdi. Bunun səbəbi saray mühitində bayramın ulu Dədə Günəşin «taxtaçıxma-tacqoyma» mərasimi tək məənalandırılması və burada əski çağların bu «sahə»də qəbul edilmiş ənənəvi təşrifat və qədim mərasimlərə dürüst riayət edilməsindədir.

* Səma Odunun yer üzündəki həyatın yaradıcısı və əfsanəvi «şahı» olduquna inanan uzaq keçmişin günsevərləri mövcud taxt-tac sahibinin İşıq Tanrıın yerdəki əvəzi, kölgəsi saymış və NOVRUZ gününü Dədə Günəşin cülusunu gerçək hökmdarın taxta çıxması ilə eyniləşdirərək bütün bayram tədbirlərini bilavasitə taxt-tac sahibinin iştirakı ilə həyata keçirmişlər. Əbəs yerə deyildir ki, Yaxın Şərq dövlətlərində hər yeni hökmdarın rəsmi tacqoyma mərasimi, bir ənənə kimi NOVRUZ gününə qədər «yubadılıb» mübarək bayram günü icra olunaraq ona hökmüranlıq əlaməti – xüsusi üzük və qılınc verilmişdir. Elə bu cülus anından yeni sülalənin yeni tarix hesabı və təqvimi işə düşmüşdür. Odur, NOVRUZ təqvimin və ilin başlanqıcı olmaqla bərabər həm də taxt-tac sahibindən ötrü çox önəmli olan xanədanlıq ildönümü, sülalə bayramı sayılmışdır.

* Bayram tədbirlərini tarixi ardıcıllıqla izlədikdə bəlli olur ki, uzaq çağların günsevər tacidarlarına iqamətgah tikdirilən zaman taxt-tac otağı- «bargah», planda elə yerləşdirilirdi ki, mübarək NOVRUZ və XƏZAN bayramları günləri üfüqdə görünən Dədə Günəşin ilk şüası otağın divarı və ya tavanında açılmış xüsusi pəncərədən düz qızıl taxt-tac üstünə düşüb onu alışdırıb nura qərq etsin. Bir zamanlar bayrama beş gün qalmış (digər məxəzdə isə – 25 gün əvvəl, SUÇƏRŞƏNBƏ günü) hökmdar saraylarındakı heyətlərdə quru kərpicdən müvəqqəti olaraq 7 yaxud 12 «bayram sütunu» inşa edilmiş və hər sütunun başına – arpa, buğda, qarabaşaq, darı, düyü, küncüd, lobiyə, mərci, noxud, paxla, çovdar və çətənə (kəndir tumu) kimi dənli-paxlalı bitkilərin toxumları– «hübubatı» səpərək sulamışlar. Burada arpanın cücərməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb etdiyinə görə tacidarın bilavasitə onu sehr etməsi xoş bir əlamət sayılmışdır.

* Bayramın altıncı günü həmin cücərti üzərindən yeddi xətt çəkib fala baxmışlar. Əgər arpanın göyü dik, hamar və uca göyəribsə, deməli təzə ildə yer üzündə xeyir-bərəkətin artacaqı, məhsulun gen-bol olacaqını gözləmək lazımdır. Yox əgər arpa göyü əyri-üyrü, nəhamvar və ölgün olub boy atmayıbsa, deməli dünyada qəhətlik olacaqı, insanların bu il əzab-əziyyət çekəcəyi gözlənilir. Bayramdan 16 gün keçdikdə yaxın kəndlərin əhalisi həmin müvəqqəti kərpic sütunlar ətrafına toplaşaraq musiqi sədaları altında sütundakı göyərtini biçib sarayın döşəməsi üzərinə səpələr, yaxud axar sulara atar, sütunları isə sökməyib mübarək XƏZAN // SONBƏHƏR bayramına qədər saxlardılar. Sonrakı dövrlər eyni məqsədlə, üzərində yeddi yuva olan xüsusi bir sinidə və ya yeddi camda yeddi cür «hübubat» göyərdilirdi.

S o l t a n N o v r u z u

* Bayram günü sübh tezdən oyanmış taxt-tac sahibi (əyalətlərdə isə yerli hakimlər), adi günlər geydiyi bər-bəzəkli şahanə qırmızı libas əvəzinə «bəsri» deyilən düm ağ-bəyaz bir xələt geyir, başına «novruzi» adlı xüsusi biçimli ağ papaq qoyub (bunu o, ildə yalnız iki dəfə - NOVRUZ və XƏZAN bayramları günü edirdi) taxta qalxaraq rəsmi bayram qəbuluna hazırlaşırdı. Elə bu məqamda onun önünə 7 ağ kasa və təzəcə kəsilmiş 7 ağ (gümüş) sikkə düzülmüş bir sini qoyulurdu. Digər gümüş sinidə isə şəkər və təmizlənmiş hind qozu gətirilirdi. Dövlət başçısı hind qozunun südündə isladılmış xurmalardan bir-bir dadıb onları əzizlərinə yedirdirdi. Sonra üzünü qarşısında dayanmış saray əə əyalət hakimlərinə tutub: «Həzarat, bu gün mübarək NOVRUZ günüdü, ulu Tanrının bizə bəxş etdiyi bütün naz-neemətə şükür eyləyək, rəiyyət ilə ədalətlə rəftar edək, Tanrı təzə ilinizi uğurlu eyləsin!» və bu kimi xoş sözlər deyir və hamı xüsusi bir dua oxuyaraq tacidara uzun ömür, hədsiz hakimiyyət illəri və şan-şöhrət arzular, ardınca «Novruziyyə» qəsidəsi ifa olunardu. Hamıya tanış olan bu qəsidə avazla, musiqinin müşayiətilə oxunurdu.

* «Novruziyyə» bitdikdən sonra hamıya təzə süd paylanır və saray əhli hərə öz yerini tuturdu Bu zaman ov-şikar naziri «mirşikar»ın qəfəsdə gətirdiyi düm ağ şahin quşunu (vaxtilə «mürği-Novruz» adı daşımış bu quşu sonralar ağ qaqayı əvəz etmişdir) açıq səmaya buraxırdılar. Maraqlıdır ki, bir vaxtlar NOVRUZ günü yalnız taxt-tac sahibi və saray əhlinə məxsus olan bu qayda-qanun sonralar adi rəiyyət üçün də vacib sayılırdı. Belə ki, əcdadımız arasında ulu NOVRUZun ilk günü sübh çağı ağzını açıb təzə pendir, yaxud beçə balı və ya şəkər (inama görə, şəkər qamışı, sən demə ilk dəfə mübarək NOVRUZ günü kəşf olunmuşdur) dadmaq adət-ənənəsi uzun müddət təqdirəlayiq görülmüşdür. İnanmışlar ki, bunu edən hər kəs üzə gələn təzə ildə bütün azar-bezardan, bədbəxtlikdən uzaq olur.

* Bayram günü dövlət başçısının, sonralar isə bütün əhalinin ağ libas, ağ papağ geyib «qar kimi ağ, süd kimi saf» şəkər (bir vaxtlar ağ rəngə «şəkəri» də demişlər), pendir, qatıq, süd və bu kimi ağ-bəyaz təamların yeyilib-içilməsi, həmçinin səmaya ağ bir quşun ğuraxılması, əski etiqada görə bilavasitə ağ-bəyaz (sən demə bütün həyat ağ maddə «gövhər»dən törənmişdir) rəngin güclü sehr və ovsunla aşılanıb bütün bədxah ruhlara qarşı qorucu vasitə olması ilə bağlıdır. Ağ rəng hər zaman saf İşığın, Səma Odunun timsalı sayılmışdır. Günsevər babalarımızın NOVRUZ günü ağ rənglə sıx təmasda olması, sən demə Dədə Günəşin işıqı və hərarətini cismani halda mənimsəmək, onun ilahi qüvvəsinə qovuşmaq, həm də yaman qüvvələrdən hifz olunub sağlamlıqla təmin olunmaq məqsədi ilə əlaqəlidir.

* Bunlarla yanaşı bəlli olur ki, bayramın səhəri hökmdara təqdim olunan digər gümüş sini və ya məcməyinin ortasında yeddi meyvə ağacı – alma, heyva, nar, innab, lumu, üzüm və zeytundan kəsilmiş iki-üç bəndəmli çubuqlar düzüb, onların ətrafına isə yeddi hübubatın hərəsindən bir dənə yerləşdirilirdi. Qəbulun sonunda onları bargahın döşəməsinə səpələnirdilər. Altı aydan sonrakı XƏZAN // SONBƏHƏR bayramında həmin gümüş siniyə artıq hər yeddi meyvə ağacının barından bir nümunə, yeddi hübubatın unundan bişirilmiş yeddi kökə düzülürdü.

Əski çağlarda ulu babalarımız bu əqidədə olmuşlar ki, qızıl, gümüş və digər qiymətli metal və onlardan hazırlanmış silahlar ilk dəfə məhz ilin başında, yəəni NOVRUZ günü əldə edilmişlər. Odur qarşılıqlı hədiyyələrlə qeyd olunan bayram günü, xüsusilə tacidarın səhər qəbulunda əyan və yerli hakimlər taxt-tac sahibinə saysız-hesabsız zinət əşyaları, müxtəlif zərgər məəmulatı, ləəl-cavahirat, ədviyyat, cürbəcür silah və zərli ağ parçalar bağışlayır, oxatan əskərlərin «kamandar» deyilən mürəbbisi (yəəni müəllimi) isə rəsmi olaraq hökmdara bir kaman, beş ox, bəəzən isə bərli-bəzəkli bir qılınc təqdim etməliydi. Tacidar isə ona verilən payların bir qismini elə buradaca qəbula gəlmiş mübarəkbadlara paylayırdı. Sarayın eşikağasıbaşısı, adət-ənənəyə görə tacidardan Günəşin rəmzi timsalı sayılan bir portağal və s. hədiyyə alırdı. Xİ yüzildə Əbureyhan Biruni-Xarəzmi yazmışdır: «Allah-təala bəzək-düzək üçün öz bəndələrinə NOVRUZda – yaqut, XƏZANda - topaz daşlarını məsləhət görür. Ləəl-cavaşirat arasında almazdan başqa bütün daşları kəsən yaqut, Günəşdən doğulub onun bir parçası olduqu üçün par-par parıldayaraq şüa verir, heç vaxt ərimir, yanmır və ona görə də bu daş ləəl-cavahiratın şahı sayılır»

* İnsanlar bir zamanlar inanmışlar ki, mirvari, müşk-ənbər və ona bənzər ətriyyat da NOVRUZ günü aşkarlanmışlar. Vİİİ yüzildə saraylarda keçirilən bayram ziyafətlərində taxt-tac sahibi, başqa hədiyyələrlə yanaşı, şəxsən saraya yaxın əyanlara ənbərdən hazırlanmış qızılgül – «gülənbər» və digər fiqurlar paylamışdır. XVİİ yüzilin yazılarına görə isə bayram günü sarayda yaşayan xanımlar hökmdardan, bir qayda olaraq yaraşıqlı piyalə, cam və tərəzi gözlərində qızıl suyuna çəkilib üzəri incə naxış və rəsmlərlə işlənmiş «yumurta» almışlar. Ötənlərdə saraylarda bir-birinə bu növ «yumurta» bəxş etmək bir adət-ənənəyə çevrilmişdi.

* İstər NOVRUZ, istər digər Günəş bayramlarında hamının bir-birinə qızıl suyuna çəkilmiş, yaxud boyanmış yumurta bağışlamaq adəti, orta çağların düşünüşündə sən demə yumurta müqəddəs DÖRD VARLIQIn bir-birinə qovuşması nəticəsində canlıların yaranması və ümumiyyətlə bir para şeylərin ibtidası, rəmzi təcəssümü ilə bağlıdır. Belə ki, burada yumurtanın soyuq və rütubətli ağı S u varlıqını, istilik verən sarısı Odu, quru qabığı T o r p a ğ ı, incə pərdəsi isə müqəddəs H a v a varlıqını təmsil etmişlər. Odur, sonralar bayram ərəfəsində və bayram günü bütün evlərdəki yumurtalar Dədə Günəşin, yazın rənginə müvafiq qırmızı və yaşıl rəngə boyanmışlar. Onların bir qismi ailə üzvlərinə, digərisi – bayramı təbrik etməyə gəlmiş mübarəkbadlara, bir qismi isə yeniyetmə uşaqların «toxumcəngi» yumurta döyüşü üçün ayrılırdı.

R ə s m i k e ç i d

* Miladdan öncəki V-İV yüzillərə aid salnamələrin təsdiqinə görə, əski çağlar Yaxın Şərq hökmdarlarının tacqoyma - «cülus» mərasimi münasibətilə icra edilən təmtəraqlı keçidlər təki, NOVRUZda da belə bir izdihamlı yürüş keçirilmişdir. Belə ki, bayram yürüşünün ön sıralarında aparılan gümüş atəşdanın ardınca, bir ildəki günlərin sayına müvafiq al qırmızı geyimli, başlarında çələng, əllərində ucuna qızıl-gümüşdən nar, alma və heyva fiqurları taxılmış nizə tutan 365 cavan addımlamışdır. Onların ardınca, ulu Səma Odunun 8 ata qoşulduqu ikitəkərli arabası (bəəzən arabanın dişləsində və ya özündə Səma Odu – Dədə Günəşin qulac boyda qızıl heykəli yerləşdirilirdi) yerimiş, ondan sonra hamıda heyrət doğuran ağ-bəyaz at – «xing» irəliləmişdir. Yazılana görə, bu iri cüssəli atın sinəsi, yalmanı, qarını, quyruğu və ayaqları adətən xınaya boyanmış, onun döşü və çulu müxtəlif biçimli güzgü, muncuq və pardaxlanmış dəmir qırıntılar ilə bəzənmişdir. At yeridikcə üzərindəki bəzəklər par-par parıldayaraq bərq vurur, Səma Odu tək nur saçıb ətrafdakıların gözünü qamaşdırırdı. Həm «xing», həm ikitəkərli araba yanında ağ ceyimli cilovdarlar addımlamışlar.

* Nizami Gəncəvinin yaşadıqı çağlarda isə NOVRUZ günü eyvanda, xüsusi taxtda eyləşmiş tacidarın qarşısından seçmə ağ at «xing»lər və qızıl - gümüşdən hazırlanmış qoşqu ləvazimatı nümayiş etdirilmişdir. Ulularımızın düşünüşünə görə at və digər heyvanlar məhz mübarək NOVRUZ günü əhliləşdirilmişlər. Erkən çağlarda bu bayram günü Səma Odu Dədə Günəşə at qurban kəsilmiş, amma sonralar bu bayramda artıq atları bəzəyib Günəş şəninə cıdır və digər atüstü oyun və yarışlar keçirmişlər.

* Əski qaynaqlardan bəlli olur ki, vaxtilə bir para yerlərdə NOVRUZ keçid yürüşünün ən axır sıralarında ram edilmiş bir şir-aslan da yerimişdir. Yaxın Şərqdə ağ at ilə yanaşı şir də alov-işıqın rəmzi əlaməti sayılaraq Səma Odunu yer üzündə təmsil etmiş heyvanlardan biri təki tanınmışdır. Maraqlıdır ki, bu heyvanın heç vaxt yaşamadıqı Çin diyarında yeni il bayramı şənliklərində iri bir «şir müqəvvası» gəzdirib onunla rəqs etmək adət-ənənəsi öz mənşəyi etibarilə bizim NOVRUZ bayramı büsatından keçmişdir.

* Həmin çağlardan xeyli sonra Qarabağda xanlıqlar dövrü NOVRUZ bayramını təsvir edən Y.V.Çəmənzəminli bayram yürüşündəki atlar üstə yeriyən bir dəstə bəyin yanlarında addımlayan nökərləri ilə Şuşadan Cıdır düzünə yollanmasından danışır. Burada təntənəli yürüşün önündə bayram münasibətilə yalları xınaya boyanmış ağ at belində, əyninə ağ çuxa, ağ arxalıq geyib başına ağ dəridən papağ qoymuş Qarabağ xanı özü irəliləyir. Qafilə ardınca su tuluqları, səfər qəlyanları, asma manqallar və s. sürsatla yüklənmiş zınqrovlu qatırlar yeriyirdi. Yürüş iştirakçıları Cıdır düzündəki təpədə qurulmuş çadırlar düşərgəsi - «xeyməgah»a çatdıqda hamı atlardan enib çadırlara keçir. Bundan sonra şeypur çalınır və Cıdır düzündə müxtəlif oyun və yarışlar icra olunur.

* Buna əlavə, Vİİ-Vİİİ yüzillərə aid edilən bəzi əski yazılardan aydın olur ki, həmin dövrlərin rəsmi NOVRUZ yürüşlərinin iştirakçıları arasında, bir qayda kimi 12 növ heyvan da yerimişdir. İlkin çağlar bunlar canlı heyvan (bəəzən qəfəsdə) olsalar belə, sonralar onları heyvan cildinə girmiş məsqərəbazlar əvəz etmişlər. Bir sehrbaz tərəfindən idarə olunan məsqərəbazların hərəsi təmsil etdiyi heyvanın yol-yerişini, hərəkətlərini yamsılamışdır. İş burasındadır ki, Vİ yüzildən başlayaraq Yaxın Şərqdə yeni «Türk-Oğuz təqvimi» tətbiq olunmuş və burada 12 ilin adını daşımış siçan, öküz, pələng, dovşan və s. heyvanlar əski insanların etiqadında ulu Günəşin əhatəsində daima gəzib dolaşan, həm 12 heyvan, həm 12 zodiaq bürcü tək təcəssüm olunmuşlar. Bu baxımdan həmin 12 heyvanın yürüşdə «addımlaması» çox təbii və məqsədəuyğundur.

M i r n o v r u z

* Orta çağlarda, xüsusilə Səfəvilər dövrü,bayram ərəfəsində əhali arasında gözəl rəftarlı, xoş görkəmli bir şəxsi bayram sərəncamçısı «əmiri-Novruz» qısaca desək, MİRNOVRUZ (ayrı-ayrı dövrlər ona «Kəyan»,«Padşah»,«Novruzağası»,«Novruz əmi»,«Həzrət Novruz» və «Hacı Novruz» da demişlər) elan edib, təzə il bayram tədbirlərinin idarə etməsini ona tapşırmışlar. Bu bayram hakimi üzünə un sürtüb, qırmızı, yaxud sarı rəngli xələt geyərək ağ at «xing», yaxud dəvə belinə qalxıb bir əlində qızılquş (inama görə bu quş insanlara xoşbəxtlik, var-dövlət bəxş etdiyinə görə NOVRUZ günü onu əldə saxlamaq xoş bir adət sayılmışdır), onu müşayiət edən bir dəstə ilə yürüşün ön sıralarında yeriyə-yeriyə ətrafdakılardan «novruzpayı» toplamışdır. Hakimlərin saraylarında keçirilən rəsmi bayram ziyafətlərini də çox vaxt həmin MİRNOVRUZ idarə etmişdir. Amma bəəzən hər sarayın öz bayram sərəncamçısı da olmuşdur.

* Sonrakı çağlarda NOVRUZ şənliklərini mütəşəkkil keçirmək niyyətilə ƏZƏLÇƏRŞƏNBƏdə, bəəzən isə bayram axşamı el-oba iiçində üçgünlük sərəncamçı və ya bayram hakimi, «padşah, əmir» seçmək adət-ənənəsi, söz yox ki orta çağlardakı MİRNOVRUZun uzaq əks-sədası tək qəbul olunmalıdır. Burada da bayram hakimi (çox zaman kəndin möhtərəm ağsaqqalı) üç gün qırmızı geyinib başına tovuz lələyi sancılmış bir «tac» qoyaraq, əlində özünəməxsus bir «bayraq» tuturdu. O, onu müşayiət edib əmrlərini dərhal yerinə yetirən «vəzir-vəkil». «fərraş», çalğıçı, xanəndə, meyxanaçı-şair və təlxək-məsqərəbazlar dəstəsi ilə hay-haray salaraq küçə-bazarı gəzib-dolandıqdan sonra gəlib bir yerdə üçgünlük «əmirlik taxtı»na əyləşməklə «ədalət divanı» tuturdu.

* Bu zaman adamlar onu təbrik etmək üçün dəstə-dəstə onun «hüzuruna» gələrək əlini öpür, ətəyindən tutub, itayətdə olduqlarını bildirirdilər. «Bayram hakimi» isə onların şikayətlərini dinləyir, bəəzən günahkarlara bir-iki «şallaq» vurmaq və ya bığlarını qırxmaqa fərman verir, «fərraş» dərhal onun fərmanını yerinə yetirməkləi onları rüsvay edirdi, Sonra o, qanlıları və küsülüləri barışdırıb öpüşdürür, qanunsuz həbs olunanları zindandan qurtarmaqa çalışırdı, Bəəzən isə, əyninə qoyun dərisi geymiş bir məsqərəbaz ortada hərlənərək öz gülünc hərəkətləri ilə qaş-qabaqlı müvəqqəti «bayram hakimi»ni güldürməliyli. Qaydaya görə «hakim» gülməməliydi o, özünü saxlaya bilməyib azca belə gülsəydi, ətrafdakılar onun üstünə cumub döyməsinlər deyə, o qaçıb gizlənməliydi, Bəəzi yerlərdə isə qadınlar NOVRUZ günü, SUÇƏRŞƏNBƏdə olduqu tək, öz aralarından diribaş və çalışqan bir xanımı özlərinə «şah» seçir, ona əlvan paltarlar geydirib 3 gün, 3 gecə onunla birlikdə bayram edib şadlanırdılar.

* Mübarək NOVRUZ bayramı ilə əlaqəli rəsmi saray ziyafətlərinə dəəvət olunmuş şairlər, «novruzxan» adı daşıyan xüsusi müğənni və çalğıçılar müvafiq «repertuar»la çıxış edərək ulu Günəşi, müqəddəs DÖRD VARLIQ, zodiaqın B a l ı q l a r və Q o ç bürclərini, Novbaharın gəlişini təsvir və tərənnüm edən «novruziyyə», «bahariyyə», «rəbiiyyə», «cəmrəviyyə» adlanan müxtəlif qəsidə və mədhiyyələr ifa etməklə bir-birilə yarışırdılar. Tutalım Füzulinin «Eyş üçün bir türfə məzəldir bahar əyyamı bağ,..» yaxud İ.Nəsiminin «Bahar oldu gəl ey dilbər tamaşa qıl bu gülzarə» sözlərilə başlayan. «bahariyyə»lərin ifası bayram məclislərində, M. çox hərarətlə qarşılanırdı. Təbiidir ki, bu sənət yarışlarında taxt-tac sahibi də nəğmə və şerlərin dililə təəriflənir, ona müraciətlə şəfqətli olub ondan bəxşiş-ənam alması arzulanmış,mübarək bayram günlərində mərhəmətli olub, bu və ya digər canini əfv edərək onu zindandan buraxmaqa çağırmışlar. Ötən çağların adət-ənənəsinə görə, NOVRUZ günü dövlət başçısı hökmən müvafiq bir hərəkət etməliydi və əksər hallarda o, bunu edirdi.


* Vİİ-Xİ yüzillərin qaynaqlarında Yaxın Şərqdə NOVRUZ günü taxt-tac sahibi, yaxud şəhər hakimi zəngin bayram süfrəsi – «altun xan»ın (türklərdə ona «yağma süfrəsi//xanı» də demişlər) təntənəli şəkildə şəhərin baş küçələrilə gəzdirilməsi qeyd olunur, bu tədbirdən ötrü saraylarda küllü miqdarda qənd-şəkər ayrılmasından danışılır. Təkərli bir meydança üzərində açılmış həmin nəhəng «süfrə»nin düz ortasında, budaq, yarpaq və meyvələri noğul-nabat və şəkərdən hazırlanıb üzərinə minlərcə fiqur və təsvir sancılımış bir «portağal ağacı» quraşdılırdı. Bu «ağac»ın yan-yörəsində quraşdırılmış yeddi «qəsr»in içinə cürbəcür qoğal, müxtəlif növ qənnadı məəmulatı doldurulurdu. Ənənəyə müvafiq yoldan keçən hər kəs bu heyrətamiz «noğul-nabat bağı»na yaxınlaşıb arzuladıqı şirniyyatı və ya qoğalı götürə bilərdi.

* Əski zamanlar çox baha başa gələn bu bayram süfrəsinin hazırlanıb ərsəyə gətirilməsi ilə xüsusi qənnadı ustaları – «sükkər nəqqaşları» məşğul olurdular. NOVRUZ yürüşlərindəki «altun xan» ilə yanaşı və yaxud onun əvəzinə qiymətli parça, xalça-palaz və gül-çiçəklə bəzənmiş «nəxil» (xurma ağacı deməkdir) adlı bir xərək-taxtirəvan gəzdirilirdi. O çağlara aid bir miniatür rəsmində 12 nəfərin çiynində gəzdirdiyi həmən «nəxl»in ortasında, təqribən müasir ikimərtəbəli bir ev hündürlüyündə, biçimcə sərv ağacını xatırladan nəhəng bir sütun yerləşdirilmişdir. Bu qeyri-adi «sütun» büsbütöv mumdan hazırlanıb «yolka ağacı» təki əlvan boyalı süni meyvə, gül-çiçək və zərvərəqlə bəzənmiş, onun kəlləsinə isə aypara nişanı sancılmışdır. Əslinə qalarsa, xan- süfrədəki «portağal ağacı» və «nəxil»dəki sütun ulu Təbiətin dirçəlişi, bar-bərəkət və firavanlıq timsalı təki səciyyələndirilib əfsanəvi OLMA//OLUM AĞACInın (elmi ədəbiyyatda «Varlıq Ağacı») modeli, rəmzi surətidirlər. Bu «ağaca», bir qayda olaraq ABRİZAN və XƏZAN bayramları yürüşlərində də rast gəlinir.

* Ulu əcdadımız bir çox peşələrin ibtidasını mübarək NOVRUZ günü ilə uyğunlaşdırmışdır. Orta çağların bayram yürüşlərində ayrı-ayrı peşələrə məxsus emblem və nişanlarla bəzənmiş tuğ, ələm və bu kimi bayraqların gəzdirilməsi bayram tədbirlərinin müxtəlif peşə və tacir birliklərinin fəal iştirakı ilə həyata keçirildiyini göstərir. Həmən bayram yürüşlərində əldə və çiyinlərdə gəzdirilən xərək və təkərli meydançalar üzərində xam mal və sənət nümunələrindən inşa olunmuş və ya cürbəcür əcaib-qəraib heyvan, insan və quş fiqurları, müxtəlif biçimli köşk və qəsrlər ilə hər peşə öz son nailiyyətlərini taxt-tac sahibinin, əcnəbi səfirlərin və şəhər sakinlərinin qarşısında nümayiş etdirirdi.

* Bir əcnəbi səyyahın yazdıqından bəlli olur ki, həmin yürüş-nümayişdə çörəkçi «nanpəz»lər müxtəlif növ çörəklərdən uca bir köşk quraşdırdıqı halda, pambığatan «həllac»lar boyanmış pambıq və qamışdan nəhəng bir minarə düzəldib onun başına leylək fiqurunu keçirmişlər. Kəndir, ip toxuyan «rismanbaf»lar yalnız taxta, qamış və kəndirdən iri «dəvə» fiquru qayırıb, içində bir nəfəri gizlətməklə fiquru hərəkətə gətirirmişlər və s. Sözsüz, NOVRUZ bayram şənliklərinin ən görüntülü və heyrətamiz anlarından biri «atəşbazlıq-fişəngbazlıq» tədbirləri olmuşdur. Belə ki, atəşbaz ustalar tezalışan materiallardan quraşdırdıqları «qəsr» modelləri, nəhəng «div» və «əjdaha» fiqurları, əcinnə-şeytan müqəvvalarını yürüşdə gəzdirdikdən sonra düzənliyə və ya geniş bir meydana gətirir və hava qaraldıqdan sonra onları burada alışdırırdılar. Orta çağlarda rəsmi «Soltan Novruzu» bu cür həyata keçirilmişdir.

X a l q N o v r u z u
Xızır Novruzu

* Bayramın səhəri hər evin sahibi ilk öncə uşaqlarını yuxudan oyadıb, onlara noğul-nabat paylayaraq: «Bu gün mübarək NOVRUZ günüdü, təzə il bayramıdı, ağzınız şirin olsun, təzə ildə cəmi istək-arzunuza çatasınız, qoy ulu Tanrı sizə yar olsun!» - deyirdi. Vaxtilə bayram şənlikləri bir həftə, sonralar isə üç gün davam etmişdir. Müxtəlif dövrlərdə yürdumuzun ayrı-ayrı yerlərində NOVRUZ özünəməxsus tədbirlərlə qeyd olunmuşdur. Belə ki, xalqımız arasında bu mübarək gündə «qara bayram» keçirmək günah sayılmış, bu gün həkimə getməz, dərman içməz, xəstələri yoluxmazlar. Odur ötən çağların qaydasına görə, bayram günü səhər sübh tezdən hər məhəllənin, kəndin kişi və qadınları ayrı-ayrılıqda bir ocaqa yığışıb bir-birilə bayramlaşdıqdan sonra dəstə ilə ilk öncə ötən il ərzində ölüsü düşən yaslı-yaralı adamların evinə getmiş, onlara başsağlıqı verərək: «Allah yeni ildə el-obamızdan ölüm-itimi iraq eyləsin!» və bu kimi sözlər deməklə əzizlərini itirmiş yaslı adamları, necə deyərlər yasdan, matəmdən çıxarır, həmin ağır yükü onların üstündən götürürdülər. Hüzürlü evlərə gələnlərə, bir qayda olaraq bir fincan acı qəhvə verilir, süfrəyə yalnız quru meyvə düzülürdü. Evdə xəstə olduqda onun yaxın adamlarından biri qab və qaşıq götürüb lal-dinməz qonum-qonşunu gəzərək, qaşıqı qaba vurur, qonşular onun qabına bir az yemək yaxud pul qoyub inanırmışlar ki, xəstə həmin yeməkləri yeyəndən sonra mütləq sağalacaqdır.

* Bayramın birinci günü kəndlərdə əkinçilər səpin üçün ayırıb saxladıqları buğda, arpa quyularını açır, onların başına səməni göyü düzür, «hədikaşı» bişirib fəqir-füqəraya paylayırdılar. Bu gün kəndlərdə quzuları xınaya boyayır, heyva və ya fındıq ağacından gözmuncuqu düzəldib onları kiçik uşaqların boynuna və malqaranın buynuzlarına asırdılar. Əgər NOVRUZ günü yolda, səfərdə qarşılanırdısa, bayram süfrəsi, bir qayda olaraq təbiət qoynunda açılırdı. Yeyib-içdikdən sonra qabağdan qalmış yeməklər quş və heyvanlar üçün qoyulurdu. Ata-baba adətinə görə, bu mübarək bayram günü ev-ailə sahibinin evdə olduqu bilinsin deyə, bütün evlərin darvazası, qapısı hökmən açıq qalmalı, yad bir adam istədiyi qapını döyüb bu evdə qonaq ola bilərdi və evdəkilər onu mehribanlıqla qarşılayıb hər cür yeməyə qonağ etməliydilər. NOVRUZ günü kişilər, o biri gün isə qadınlar təzə qırmızı bayram donlarını geyib əllərində və ya başlarında bəzəkli xonça, qonum-qonşu, dost-tanışın və valideynlərin evinə «mübarəkbadlıqa» yollanır, evdə bişirdikləri həlviyyat və şirnidən əziz və yaxın adamlarına «novruzpayı» aparır, uşaqlara kişmiş, noğul-nabat və boyanmış yumurta paylayırdılar.

* Bayramlaşmaqa gələnləri qapı ağzında, bir qayda olaraq təzə paltarda evin böyük oğlu yaxud ev yiyəsinin bacısı və ya qardaşı oğlu qarşılayıb, bir xınalı əli döşündə, o birisində isə gülabpuş: «Allah təzə il bayramınızı mübarək eyləsin, neçə-neçə belə bayramlar görəsiniz» və s. xoşniyyətli sözlər deyə-deyə, qonağların əlinə gülab səpdikdən sonra onlara əyləşməyə yer göstərməliydi. Qonaqlar isə: «Təzə ildə Günəşin nuru ev-eşiyinizdən əskik olmasın» deyir və onlar oturar-oturmaz dərhal aftafa-ləyən hazır olurdu. Ev sahibi isə bayram süfrəsindən qonağlara dadlı yeməklər yedirdir, şirin çay içirdirdi.

Əski etiqada görə, ilkin qonağ, cinsindən asılı olaraq, yüngül qədəmi ilə evə xoşbəxtlik yaxud bədbəxtlik gətirə bilərdi. Belə ki, əgər NOVRUZ səhəri ilginc qonaq qadın olarsa – nəs, kişi olarsa – xoş əlamət sayılırdı. Kəndlərdə isə qonaq kişi olduqda, təzə ildə malqaranın erkək balası, qadın olduqda isə dişi balaların çox olacaqı gözlənilirdi. Bayram günü, bir qayda kimi heç kim işləməz, bazar - dükan qapalı qalıb burada alış-verişlə məşğul olunmasa da, səhər tezdən bütün dükanlarda ən azı 3 saata qədər onlarca şam-çıraq, qəndil yandırılırdı. Sonra onlar söndürülür, bazar dükan bağlanırdı.

* Buna baxmayaraq bazar və meydanlarda təzə paltar geyib qaynaşan cavanlar ayrı-ayrı dəstələrə bölünərək buradakı meymun (bayramın birinci günü meymun görmək sən demə xoş, müsbət nəticələnə bilər) və ayı oynadanlara, kəndirbaz və kosakosa oyununa tamaşa edir, yumurta, kəklik, xoruz və qoç döyüşdürür, bəəzən isə bundan ötrü xüsusi hazırlanmış bir evə gedib orada yeyib-içir əylənir, «aşıqaşıq» və «xanxan» oyunları oynayırdılar. Qız-gəlin «haxışta»,«halay» və s.oyunlar ifa edirdi. Kiçik uşaqlar isə hərə özünə qarğıdan bir «at» düzəldib o yan bu yana «çapırdılar».

Bayram günü subay oğlanlar əllərində qızıl lalə gözaltı etdikləri qızlara boyanmış yumurta, qırmızı alma atırdılar, Ümumiyyətlə bu bayram günləri oğlan və qızların əhd-peyman etməsi savab və vacib sayılırdı. Bu gün adağlı oğlan nişanlısına «novruzpayı» ilə birlikdə bir cütqabağı bəxş etməliydi. Ulu babalarımız «NOVRUZdan sonra qırx kötük yanır» demişdir. Bayramın üçüncü günü cavan oğlan və qızlar, yenə ayrı-ayrıqda bir yerə yığışıb sən demə 40 gün, 40 gecə, gündə birinin evində «sıra qonağlıqı» keçirir, çalıb oynayaraq əylənirdilər. Ata-baba qaydasına görə, bayram günləri ərzində şəhərdə yaşayan insanlar kənddəki qohumlarına baş çəkib bayramlaşmalı, kəndlilər isə mübarədbadlıq üçün şəhərə qonağ gəlməliydilər. Cavanlardan fərqli olaraq yaşlılar bayram günləri başqa yerə, görüşə, mübarəkbadlıqa getməyib evdə oturaraq qonaq gözləyirdilər. Mömünlər vaxtlarını dualarda, Qurani-Kərim və bu kimi müqəddəs kitabları oxumaqla məşğul olurdular.

* Bəəzi insanların otən il, ABRİZAN bayramı gecəsi ana bətninə düşüb mübarək NOVRUZ bayramı dünyaya göz açmasını xoş əlamət sayıb onlara Novruz, Bayram, Bahar, Qızbahar, Gülbahar, Göyüş, Yazxanım, Yazgül və bu kimi adlar verib əziz bayramın həkk olunmasına çalışmışlar. Ulularımızın inamına görə, NOVRUZ günü anadan doğulmuş insanlar, sən demə təbiətcə mətin, işgüzar, qonaqsevər, nikbin, vüqarlı və güclü-səbatlı şəxslər kimi özlərini həmişə qürurla aparmaqa çalışırlar. Bunlarla yanaşı, onlar tərs, özünəvurğun, nəyin bahasına olursa-olsun öndə getməyə, birinciliyə can atan şərəşur insanlar olurlar.

* Ötənlərdə bayramın altıncı və sonuncu günü BÖYÜK NOVRUZ adlanmışdır. Sən demə, əcdadımız bu günü həm də İspitəmənli Zərdüşt peyğəmbərimizin anadan olduqu gün kimi qeyd etmişdir. Bu gündən etibarən havada istilik get-gedə artır, ulu Təbiət oyanıb dirçəlir, gecələrin qısalmaqı davam edir, bunun hesabına gündüzlər uzanır və ulu Səma Odu Dədə Günəşin, YAZ-YAYın «yeddi aylıq hakimiyyəti» başlayır.

* Qarşıda hələ «Qoca qarının günləri» və ulu Günəşin B u ğ a bürcünə daxil olması ilə bağlı «Buğa soyuğu», «Çiçəkqıran fırtına», «Gilasdəydi bayramı», «Cücərti ayı», «Ülkər fırtınası» və İlin ən uzun gündüzü vardır. Bunlar hamısı olsa-olsa Dədə Günəşin «hökmüranlıqı», ilin birinci yarısı YAZ-YAY fəslinin ilk günləridir.

* Ən başlıcası isə, insanları irəlidə bu mübarək bayram günlərinda təməli qoyulmuş əməllərin bar-bəhrəsi, deyək ki NOVRUZun davamı, ikinci hissəsi və yekunu sayılıb, onun arzu-istəklərinə son qoyan «payız güntəni» günləri, mübarək XƏZAN // SONBƏHƏR güz bayramı gözləyir.
(«Yeddi çərşənbə, yedd bayram» kitabından)





Novruz bayramının tarixi haqqında

Elmi araşdırmalar NOVRUZ bayramının ibtidasını çox əski çağlarla - Zərdüşt peyğəmbərimizin yaşadığı dövrlə bağlayır, onun yaşını ən azı 3700, ən çoxu 5000 ilə bərabər edirlər.
Dörd Novruzağzı İlaxır çərşənbəsi və Novruz bayramı — öz-özlüyündə ulu babalarımızın iki başlanğıc — ulu Su və ulu Od, onların törəməsi Yel-Hava və Yer-Torpağın pərəstişinə söykənən ən qədim ümumxalq şənliyidir.
Bəllidir ki, martın 21-i, Novruz bayramı günü Günəş zodiak qürşağının «Balıq» bürcündən «Qoç» bürcünə keçir. «Balıq» bürcünün nişanı Su, Qoç bürcünün nişanı isə Oddur. Çərşənbələrdə tez- tez suya müraciət olunmanı, bayram axşamı və bayram günü saysız-hesabsız tonqalların alışdırılması, yaxud bayram şənliklərində qoçların ən'vnəvi döyüşü Qoç və Balıqlar bürcünə, ulu Oda və Suya işarə deyilmi? Novruzun müqəddəs günündə Su ilə Odun qovuşmasından Həyat və İnsan yaranmışdır.
Ulu babalarımız Su ilə Odun yer bətnindən doğulduğunu güman edir və hər il bahar çağı yurdumuzun bir sıra bulaqlarında həm alov şöləsi, həm qaynar suyun birgə püskürməsi (keçmişdə isə Xəzər dənizi dibindən odun qaz halında su üzüna çıxıb alışması) və digər qaynar neftli, yanar qazlı suların yerdən çıxması insanların maraq və diqqət mərkəzində olmuşdur. Su ilə Odun bir - biri ilə qovuşmasını orta çağların nəqqaşları balıq üzgəjli, balıq quyruqlu, aslan gövdəli, aslan təpəli uydurma bir məxluq sürətində təsvirləyirmişlər.
Soruşula bilər, bəs Novruzla bağlı yaz bərabərliyİ, baharın gəlişi və bununla bağlı «Koskosa» kimi ən'ənəvi mərasim və oyunlar nejə olsun?
İl boyu Günəşin səmada keçdiyi yol zodiak bürcünün 12 nişanəsindən keçir. Martın 21 (bayram günü) və sentyabr 21-də yaz və payız bərabər günləridir (gündüz gejəyə bərabər olur). Hər il iyun ayının 21-i ən uzun, dekabrın 21-i isə ən qısa gündür. Bizim əjdadlarımız inanırdılar ki, martın 21-də İşıq tanrı olan Günəş taxt-taca sahib olur və öz qüdrətini saxlayaraq (sentyabrın 21-dək) dünyanı idarə edir (bu təsir iyunun 21-də ən yüksək nöqtəyə çatır). Həmin tarixdən (21 sentyabr) başlayaraq Günəş qoçalır və 21 dekabrda əldən düşərək öz taxtından qaranlıq mağaraya yuvarlanır. Lakin qüdrətli Günəşi mağaradan keçi xilas edir və hələ zəif olan Günəş yavaş-yavaş qüvvə toplayır ki, Novruzda yenidən taxta çıxsın. 21 dekabrda zodiakın «Ox atan» bürcü «Oğlaq» bürcü ilə əvəz olunur. Ərəb dilində «köüs» «Ox atan» deməkdir və bizim dilimizdə sonralar bu söz «Kosa»ya çevrilmişdir. Kosanın Yer üzündə yolçusu olan keçi isə səmadakı «Oğlaq»dır.
Su və odla bağlı maraqlı ənənələr var. Azərbaycan bir odlar ölkəsi kimi, odla bağlı zəngin ənənələrə malikdir və bu saflaşma, təmizlənmə əlamətidir. Tonqallar qalanır və Novruzdan əvvəl axırıncı Çərşənbə yaşından və cinsindən asılı olmayaraq, hamı tonqalın üstündən tullanmalıdır, özü də yeddi dəfə, ya bir tonqalın üstündən yeddi dəfə və ya yeddi tonqalın hərəsinin üstündən bir dəfə. Tullamaqla bərabər bu sözlər deyilir: “Sarılığım sənə, qırmızılığın mənə”. Tonqal heç vaxt su ilə söndürülmür. Tonqal özü sönəndən sonra cavan oğlan və qızlar həmin tonqalın külünü yığıb, evdən kənar bir yerə, çölə atırlar. Bu o deməkdir ki, tonqalın üstündən tullanan bütün ailə üzvlərinin bədbəxtçiliyi atılan küllə birlikdə ailədən uzaqlaşdırılır.
Bayramın keçirilməsi barədə nisbətən ətraflı mə'lumatə biz yalnız 2000 il bundan önjə qələmə alınmış yazılarda təsadüf edirik. Vaxtilə tarixçilərdə hökmdarların həyatı, saray və orada baş vermiş hadisələr daha böyük maraq oyatdığına görə, Novruzun ilkin çağları anjaq saray mühitilə əlaqələndirilir və bayram yalnız «taxt-tac sahibləri» — şahlara, soltanlara məxsus rəsmi bir bayram kimi təqdim olunurdu. Belə ki, bir zamanlar İşıq tanrının əfsanəvi ulu bir "Şah" olduğuna inanan insanlar mövjud dövlət başçısını Sama Odunun yer üzündəki əvəzi, kölgəsi sanmış, Günəşin "taxta çıxması" günü — Novruz bayramını isə yer üzündəki hökmdarın jülusutək qəbul edir, bayram tədbirlərini onunla əlaqaləndirib, onun iştirakı ilə həyata keçirirdilər. Əbəs yerə deyildir ki, Yaxın Şərqdə rəsmi jülus mərəsimləri, bir adət-ən'ənə olaraq Novruz gününə qədər "yubadılır" və mübarək bayram günü ijra olunurdu.
Uzaq keçmişdə taxt - tac sahibi bayram günü adət üzrə adi günlər geydiyi qırmızı libasın müqabilində bərli-bəzəkli rəngli rəsmi paltar geyir, başına "novruzi" deyilən ağ rəngli xüsusi bir papaq qoyurdu. Bundan əlavə, adət-ən'ənəyə görə, bayram gününün səhəri hökmdarın önünə gümüş bir kürsüdə yeddi ağ kasa və təzəçə kəsilmiş yeddi ağ sikkə düzürdülər. Ardınja ona yenə gümüş sinidə ağ şəkər və kəsilib təmizlənmiş hind qozu gətirilirdi. Bir sözlə, dövlət başçısı bayram gününü içində xurma üzən təzə sağılmış südü içməklə başlar və hind qozunun "südü"ndə isladılmış xırda xurmalar daddıqdan sonra bunlardan əzizlərinə də yedirdirdi.
Bəlli.olur ki, bir vaxtlar Novruzun ilk günü və bir neçə gün sonra bir ağ şahin quşunu açıq səmaya buraxırdılar. Gördüyümüz kimi, bayramda saf ağ-bəyaz rəngin xüsusi əhəmiyyət kəsb etməsi, başqa sözlə, dövlət başçısının, sonralar isa bütün bayram iştirakçılarının Novruz günü ağ paltar, ağ papaq geyib, şəkər, pendir, süd və s. ağ şey yeyib içməsi və ağ bir quşun səmaya buraxılması mutaxəssislərin fikrinjə, bilavasitə saf ağ işığın və pak ağ rəngin sehri ilə bağlıdır. Ağ rəng hər zamən qalib işığın, muzəffər Səma Odunun timsalı, xoşbəxtlik, paklıq rəmzi tək tanınmış və Novruz günu insanların ağ rənglə sıx tamasda olması, sən demə ulu Günəşin saf ağ işığını əyani və jismani şəkildə "mənimsəmək", onun ilahi qüvvəsinə qovuşmaq və bununla sağlamlıqlarını təmin etmək məqsədi güdülürdü. Təsadüfi deyildir ki, sonrakı il inamına görə, kim Novruzun ilk günü subh çağı ağzını açıb bir kəlmə belə demədən şəkər dadarsa, o üzə gələn ildə bütün azar-bezardan xilas olur.
Bunlarla yanaşı, bayram səhəri yenə gümüş bir sinidə yeddi «hübubat» — buğda, arpa, düyü, darı, noxud, paxla və lobya kimi dənli, bitkilərin hərəsindən bir dənə qoyub, sininin ortasına — heyva, alma, nar, turunj, innab, zeytun, üzüm kimi "yeddi meyvə" ağaçından kəsilmiş iki-üç bəndəmli çubuqları düzdükdən sonra sinini taxt-tac sahibi önüna qoyurdular. Maraqlıdır ki, Xəzan güz-bahar bayramında həmin gümüş sinidəki yeddi hübubatın unundan bişirilmiş yeddi kökə və yeddi meyvə ağaçının bəhəri yerləşdirilirdi və qayda-qanuna görə hökmdar həmin bəhərin hərəsindən azja dadmalıydı.
Qədim səlnamələrə görə Novruz "bayramyürüşü"nun önündə və ilk sıralarında aparılan gümüş "atəşdan"ın ardınja, bir ilin günlərinə müvafiq, qırmızı bürünjəkli, başlarında çələng, əllərində ujuna ğızıl və gümüş nar, alma və heyva fiqurları (sonralar turunj) sanjılmış xüsusi nizələr tutan üç yüz altmış beş nəfər javan addımlayırdı. Onların dalınja Səma Odunun səkkiz ata qoşulmuş ikitəkərli arabası yeriyirdi. Daha sonra, hamını heyrəta salan iri jüssəli, «günəş nurlu» bəyaz at «xingə» irələyirdi.
Sonralar, Nizami Gəncəvinin yaşadığı dövrlərdə Novruz günü eyvanda, xüsusi bir taxtda əyləşmiş hökmdarın qarşısından seçmə ağ atlar aparılır, qızıl-gümüşdən hazırlanmış qoşqu ləvazimatı nümayiş etdirilirdi.
Həmin dövrdən 600 il sonra Azərbayjanda, xanlıqlar çağı Qarabağda Novruz bayramını təsvir edən Y.V. Çəmənzəminlinin "Qan içində» romanında bayram yürüşündəki at üstə yeriyən bəylərin Şuşada Xıdır düzünə yollanmasından danışılır. İzdihamın önündə yalları xınaya boyanmış ağ atda, əyninə ağ çuxa, ağ arxalıq geyib başına ağ dərin papaq qoymuş Qarabağ xanı irələliyərdi. Qafilə Jıdır duzündəki təpədə qurulmuş çadırlara çatdıqda hamı atlardan enib çadırlara keçirdi və s.
VIIl-XI yüzillərin qaynaqlarında isə yaxın Şərqdə Novruz günü şəhərlərin baş küçələrilə və təntənəli şəkildə taxt-tac sahibi yaxud şəhər rəisinin zəngin bayram sufrəsi — "xan"ın gəzdirilməsindən xəbər verilir. Həmin nəhəng süfrənin ortasında noğul-nabat və şəkərlənmiş meyvələrdən bir "portağal ağaçı" quraşdırılır, onun budaq, yarpaq və meyvələrini şəkərdən hazırlayıb, üzərinə yenə şəkərdən minlərlə fiqur və təsvirlər sanjır, ətrafında qurulmuş «yeddi qəsr»in içi cürbəcür qoğal və şirniyyat ilə doldurulurdu. Qaydaya görə, yoldan keçən hər kəs bu süfrəyə yanaşıb arzuladığı qoğal və şirnini götürə bilərdi.
Orta çağların Novruz yürüşlərində ayrı - ayrı peşə birliklərinə məxsus metal emblem və nişanlarla bəzənmiş tuğ, ələm və digər "bayraq"ların gəzdirilməsi bayram tədbirlərini bir qayda olaraq peşə birlikləri "əsnaf"ların təşəbbüsü və fəal iştirakı ilə həjata keçirildiyinə işarədir
Bayramın ən baxımlı və heyrətamiz dəqiqələrindən biri atəş və fişəng tədbirləri olmuşdur. Burada atəşbaz ustalar tezalışan materiallardan quraşdırdığı müxtəlif bürj, qəsr modelləri, div, əjinnəşeytən və s. fiqurları yürüş zamanı xərəklərdə gəzdirdikdən sonra, düzənliyə və ya geniş bir meydəna gətirilir və hava qaraldıqda orada onlara od vurulurdu.
E'tiraf edək ki, bir zamanlar Novruz bayramları bədii yaradıcılığın, sənətlərin bütün sahələri üzrə inkişafına güçlü təkən olub yeni-yeni əsərlərin meydana gəlməsindən ötrü geniş imkanlar açırdı. Novruzla bağlı rəsmi ziyafət məjlislərində şairlər, müğənni və çalğıçılar sama odu Günəşi, onun saf işığını, dörd müqəddas varlığı, yazın gəlişini tarənnüm edirdilər. Əski adət - ən'ənəyə görə, Mübarak Novruz günü dövlət başçısı günahkarları əfv edib bağışlayırdı.
Qədim astroloci təsəvvürə görə martın 21-i, Yaz güntəni — NOVRUZda ulu Günəş zodiağın "balıqlar" bürcündən ayrılıb, "qoç" bürcünə daxil olur. Qalib Səma Odunun "qoç" bürcüna keçməsi və onun «taxta qalxıb hakimiyyəti əla alması», saf ağ işığın təntənəsi, həm də ötən ilin qurtarıb təzə ilin başlanmasıtək qiymətləndirilir və bu "keçid anı" — "iltəhvil" və ya "təhvil saatı" adlanırdı. Həmin məqama bir az qalmış həm saraylarda, həm ayrı-ayrı evlərdə bayram süfrələri açılırdı. Adət üzrə həmin mübarək süfrələrə üzərinə ağ yumurta qoyulmuş bir güzgü («yumurta» — həyat başlanğıcının rəmzi, "Güzgü" isə Günəş işığının inikasıdır) yerləşdirib onun önünə bir az buğda səpirdilər. Sonra onun hər iki tərəfində və ya hər qab-qaşıq yanında ailə üzvlərinin (bə'zən yalnız uşaqların) sayına müvafiq şamdan yaxud çıraq düzürdülər.
Süfrənin ortasına mis və ya gümüş sinidə mübarək «yeddisin xonçası» yerləşdirilirdi. Bu xonça ilə yanaşı süfrədə hökmən səməni olmalı və yeddi cür "əjəl", məs: xurma, püstə, fındıq və s. düzülməlidir.
Bir azdan səbrsizliklə gözlənilən «iltəhvil saatı" yaxınlaşır və onu saraylarda münəjjimlərin mürəkkəb hesablamaları, evlərdə isə süfrədəki su qabında yarpağın diksinməsi, güzgü üzərindəki yumurtanın hərlənməsi və qırmızı balıqların donub xeyli bir vəziyyətdə dayanması ilə müəyyən edirdilər. Bu zaman evin, ailənin böyüyü — «səməni saxla məni, ildə göyərdərəm səni» — deyərək, süfrədəki səmənidən bir az qayçılayıb, qayçını yaşja özündən kiçiyə ötürür, o da bu hərəkəti təkrarlayırdı. Bu yolla bütün ailə üzvləri səmənidən bir az qayçılayırdı.
Bilirik ki, tarix boyu bir çox dinlər, e'tiqadlar və ideologiyalar Novruz bayramından öz xeyirlərinə istifadə etməyə çalışmış, bayramın qayəsini, məfkürəsini mənimsəyərək öz məqsədlərinə uyğunlaşdırmağa sə'y göstərmişlər. Bizim günlər jəmiyyətdə ekologiya, ulu Təbiəti qorumaq, İnsan və ətraf mühit haqda qayğı və çalışmalar hədsiz əhəmiyyət kəsb etməyə başlayır. Novruzun məfkürəsi hej vaxt olmadığı kimi hazırda, üçünjü minilliyin əvvəlində xüsusilə aktual səslənir. Bu gün öz qəti addımlarını atan Azərbayjan novruzşünaslığının və milli bayramlarımızın formalaşıb təkmilləşməsi üjün təşkilati işlər görmək vaxtı çatmışdır. Novruzu və digər milli bayramlarımızı yüksək səviyyəde meydana çıxarmaq üçün bu sahədə çalışan bütün qüvvələri bir mərkəzdə toplamağa ehtiyac duyulur


NOVRUZ məəcunları

Həddindən dadlı, ləzzətli və cana xeyirli bir şey yedikdə, adətən «bu yemək deyil, əsl məəcundu, məəcun» deyirik. «Məəcun» nə dəməkdir? Dilimizin izahlı lüğətində oxuyuruq: «Məəcun – xalq təbabətində xüsusi hazırlanıb xəstə və zəif adamlara verilən xəmirvari bir yemək növüdür» * İnsanlar uzun sürən sərt qış günləri tazətər meyvələr yemək imkanından məhrum olub, qeyri-qənaətbəxş qidalandıqlarına görə, onların orqanizmləri lazımi maddələr almır və nəticədə, bədənin qoruyucu gücü aşağı düşərək, bir qayda kimi heçə enir..Nəticədə, onlar tez-tez xəstələnib sağlamlıqlarını itirir və Yaz fəslini, demək olar ki, artıq taqətdən düşüb üzülmüş, həddindən zəifləmiş halda qarşılayırlar. Belə ki, xəstəliklərə qarşı müqaviməti artırmaq, sağlamlıqlarını YAZ-YAY günlərinə qədər qoruyub saxlamaqdan ötrü ulu babalarımız NOVRUZ bayramı ərəfəsindəki 90 gün müddətində bir para bayram və İLAXIRÇƏRŞƏNBƏLƏRİndə, bir adət-ənənə olaraq, həm müştərək halda, həm bir ailə çərçivəsində qidalı, cana xeyir verən, bədənə güc-qüvvət, istilik gətirib onu möhkəmlədən xüsusi «məəcun» yeməklər hazırlar və onları ilk növbədə xəstə uşaq, qoca və zahılara, yerdə qalanları isə başqa ailə üzvlərinə yedirdirdilər. * Mütəxəssislərin rəyinə görə, NOVRUZ ərəfəsində qeyd olunan bayramlar zamanı məəcun hazırlamaq ənənəsi hələ Şumer dövrü Orta Asiyadan Yaxın Şərqə keçmişdir. Bu ənənəni Orta Asiyada məskunlaşmış bütün türk xalqlarının məişət və bayramlarında yaşaması buna gözəl dəlalətdir. Tutalım, qazax türklərinin son illərə qədər NAVRIZKÖÇƏ yeni il mərasimi zamanı hər evdə iri çənlərdə qaxac olunmuş ət tikələri, buğda yarması, az miqdarda darı, düyü, noxud, qarğıdalı və s. bitki danələri və quru pendirdən hazırlanmış çox ləzzətli bir bayram bişmişinə «navrızköçə», yəəni NOVRUZ xaşılı deyirlər. * Qırğız türkləri isə buna oxşar məəcuna «nooruzköçə» adı vermişlər. Onların xaşılı, əslində darı yaxud buğda yarmasından bişirilmiş bir növ duru şorbadır. «Auzköçə» deyilən başqa bir xörək bir az duz qatılmış qovut qarışığının yeni doğmuş inək südündə qaynadılması ilə alınır. Eyni zamanda NOVRUZ günü Xarəzm və Səmərqənddə «novruzqucə» və ya sadəcə «qücə» adı daşıyan bir təam ayrı-ayrı evlərdə bişirilərək məscidlərə aparılır və burada nəzir-niyaz təki məsciddəkilərə paylanır. Sıyıq aşı və bizim hədiyi xatırladan həmin «qücə» yeddi cür «hübubat», yəəni dənli-paxlalı bitki – hind darısı, buğda, arpa, darı, düyü, lobiyə və maşın qarışığından bişirilir. * Əslinə varsan, bunlara oxşar un və bitki danələrindən hazırlanan bəsit məəcunlar xalqımız arasında «xaşıl».«hörrə»,«hədik» və «umac» adları altında tanınır. Onlara ÇIRAĞAN bayramından başlayaraq, adətən qışın Böyük və Kiçik Çillələri və Boz Çilləyə qədər ən şaxtalı çağlarında bişirilən adi yemək kimi baxılmışdır. Diqqət yetirsək, bu bişmişlərdə, bir qayda olaraq şəkər-şərbət və ədviyyat əsla işlənmir. Sən demə onlar vaxtilə köçəri həyat sürmüş türk xalqları üçün daha səciyyəvi sayılan xüsusi yeməklərdir. Bu xalqlar Yaxın Şərqə yeridikcə buradakı bir sıra yerli adət-ənənələrlə tanış olduqda, bu təamlara artıq şəkər və ədviyyat qatmağa başlamışlar. Nəzərə almalıyıq ki, bizim günlər istifadə etdiyimiz şəkər çuğundurundan alınan qənd, əslində XVİİİ yüzilin «kəşfi»dir. Ulu babalarımız ondan öncəki zamanlarda şəkər qamışı «neyşəkər»dən alınan məhsullarla yanaşı, əsas etibarilə bədənə istilik gətirən saf arı balı, həmçinin üzüm, əncir, xurma, tut və bu kimi şirin meyvələrdən alınmış şərbət,riçal və doşablardan istifadə etmişlər. Neyşəkərin vətəni cənub-şərqi Asiya olsa da, ondan alınan şəkər Yaxın Şərqə yalnız Vİ yüzildə gəlib çıxmışdır. Burada meyvə şirələri və həmin şəkərin qarışığından alınmış şəffaf, bəəzən isə bozumtul, çəhrayı və ya sarı rəngli kristallara «nabat» demişlər. Ağ sapa düzülmüş buza bənzər bu «şəkər parçaları» əski zamanlardan bəri xalqımız arasında, bir adət olaraq bayram mərasimi və toy-nişan şirniyyatı tək işlənməkdədirlər. * Bəllidir ki, Orta Asiya-Türküstanın ayrı-ayrı yerlərində NOVRUZ bayramı üçün müştərək tərzdə göyərdilmiş buğda şirəsindən özünəməxsus bir həlim bişirilir ki, ayrı-ayrı yerlərdə ona «sumalək», «sümələq» və «səmənağ» deyilir. Yurdumuzda əsas etibarilə novruzağzı qış bayramları və mübarək YERÇƏRŞƏNBƏ gecəsi hər ailə yaxud bir məhəllənin sakinləri müştərək şəkildə hazırlayıb yedikləri şirin məəcun isə «səməni həlimi» və ya «səməni mayası» (ona «maya səməni» və səhvən «halva» da deyirlər) adlanır. * Bundan ötrü SUÇƏRŞƏNBƏ günü buğdanı «çərşənbə suyu» ilə isladırlar. Üç gündən sonra o, cücərməyə başladıqda onu həsir və ya tabaq üzərinə yayaraq yenə sular, «boy atmasın, çimini kökə versin» deyə, üstünü örtüb basdırırlar. Əski zamanlar bu müddət ərzində kişilər gecə-gündüz buğdanın «keşiyini» çəkib onu qorumuşlar. Bir həftəyə buğdanın göyü 5-6sm.-ə qədər qalxır və onun sıx ağ rişələri bir-birinə qarışır. Bu zaman rişələri və tazətər göyü parça-parça doğrayıb həvəng və təknələrdə həvəngdəstə yaxud yumru daşlarla yeddi dəfə əzirdilər. Əldə edilmiş horranı hissə-hissə, əl ilə bərk-bərk sıxaraq şirəsini yığır, puçalını aparıb axar sulara tökür, şirənin dibinə yığılmış süd təki ağ qatı mayeni isə uşaqlara içirirdilər. Adət-ənənəyə görə, sonra həmin şirəni ağbirçək və çoxuşaqlı qadınlar ələk və ya süzgəcdən keçirib qazanlara tökdükdə ona bir az buğda unu əlavə edirdilər. * Səməni mayası, bir qayda olaraq təmiz çəmənlik yaxud açıq bir tarlada (sonralar müqəddəs pir və ya məscid yanında) bişirilirdi. Vaxtilə çərşənbə axşamı gecə başlayıb sübh çağı tamamlanan səməni büsatı əsl el şənliyi, toya çevrilərək el-oba içində «səməni toyu» yaxud «sümənaq toyu» adlanırdı. Belə ki, bu axşam kəndin, məhəllənin yaşlı qadınları və qız-gəlini, hərənin əlində bir xonça, uşaqları ilə birlikdə bir neçə ocaq üstə asılmış iki-üç pudluq iri miss qazanın (onlara «daş qazan» demişlər) başına toplaşır və meydanın hər tərəfini əlvan xonçalarla bəzəyərək, qazanların «qulluqunda» dururdular. Bəəzən isə hamı əl-ələ verib ocaqların ətrafına dövrə vurub rəqs edir, oxuyur zarafatlaşıb gülüşürdülər. * Əski adət-ənənəyə görə, səməni mayasını, necə deyərlər «əməli-saleh» qadınlar bişirməliydilər. O, yaxşı qızarsın deyə, qazanların altını hökmən qıpqırmızı, sağlam cüssəli bir qadın yandırmalıydı, Əyninə ağ paltar geymiş bir ağbirçək (hamı onu «ocaqanası» çağırırdı) uzun dəstəkli taxta ərsin «palm» ilə qaynayan səməni şirəsini daima qarışdırmalıydı. Şirə həzin-həzin qaynadıqca qatılaşır və tamam-kamal bişənə yaxın onun rəngi qızarıb fındıq boyda həbbəciklər atmaqa başlayırdı. Xalq arasında ona «səməninin fındıq atması» deyilir. Elə bu zaman qazanlara «acil», yəəni qabıqlı qoz-fındıq, badam atılır və buna müvafiq – «səməniyə saldım badam, ətrafımı aldı adam, qoymurlar bir barmaq dadam, dərdi-bəlanı unudam…» sözlərilə başlanan bir mərasim oxuması ifa olunurdu Sonra bədnəzərdən ötrü qazanların ağzına bir çimdik duz (şirənin özünə duz qatmazlar) qoyulurdu. * Səməni bişib qurtardıqda qadınlar qazanları qaldırıb üç dəfə pir və ya meydan ətrafına gəzdirir və yenə öz yerlərinə qoyduqu zaman: «səməni, ay səməni, səndən mən can istərəm,damarıma qan istərəm, gözlərimə işıq ver, işıq ver, yaraşıq ver» və bu kimi arzu-niyyətlər deyirdilər. Sonra ağbirçək qadınlar bir-bir səməni mayası ilə dolu qazanlara yanaşır, onların yanına bir qədər pul, yumurta (bunlar «ocaqanası»na çatır) qoyaraq, qazanlara təəzim edir, sağ əllərini üç dəfə qazanlara, sonra isə dodağ və alınlarına çəkirdilər ki, buna da xalq arasında «qazan ziyarəti» deyirdilər. Bundan sonra hamı meydançanı tərk edir və inanırdılar ki, bu vaxt Xızırzında pünhan gəlib bişmiş səməni mayasını «qəbul edəcəkdir». Bəəzən Xızırzındanın əlinin izi açıq-aşkar görünsün deyə, qazanların ağzına məcməyidə un qoyurdular. * Səməni mayasını, adətən səhər tezdən yeyirdilər, «Ocaqanası» qatı mayanı 8-10 nəfərlik iri tabaqlara doldurub, nəzir-niyaz deyə-deyə onları səməni büsatı iştirakçılarına paylayırdı. Səməni mayası şirin çıxarsa, o qəbul edilmiş, acıtam olduqda isə «Xızırzında nəzirimizi qəbul etmədi» deyirdilər. Dədə-baba qaydasına görə, ilk əvvəl sonsuz gəlinlərə və «əlləz»-xəstə uşaqlara verilirdi. Yerdə qalan mayanı təbərrük və novbar təki yeddi qapıya paylar, hər evin payına düşən səməni mayasına bir fındıq yaxud badam atırdılar. Deyirlər ki, dadına baxmazdan əvvəl mayanın içindəki qoz-fındığı çıxarıb cibində yaxud pul kisəsində gəzdirsən, dərd-bəladan uzaq olub varlanaraq, həmişə pullu olarsan. Yaxud, onu xeyir-bərəkət gətirən əziz bir nemət tək, gələn bayrama qədər evdə saxlayırdılar. * Bəəziləri səməni mayasını səhvən «halva» adlandırırlar. Əslinə qalarsa, «səməni halvası» bu mayaya müəyyən miqdar əlavə un, doşab və ya şəkər, bir para ədviyyat, istiot qatıb onu xəmir təki yoğurduqdan sonra sacda bişirib ardınca ona qoz ləpəsi vurur və kiçik-kiçik hissələrə ayırıb yarımkürə «qübbə» şəklinə salırlar ki, ona «qübbə səməni», «suman və ya sühan halvası», bəəzən isə «İsfahan halvası» deyirlər. * Bu halva ilə yanaşı el-oba içində «şəkərpara halva» deyilən digər bir məəcun da bişirilir ki, burada buğda ununu aramla qızararaq üzərinə şərbət, yaxud doşab töküb qatılaşana qədər qarışdırırlar. Əcdadımızın düşünüşünə görə, hər iki halva bədənə güc-qüvvət gətirir, insanı kökəldir, sinir sistemi və cinsi fəaliyyət üçün xeyli faydalıdır. Adət üzrə, qış günləri əncir doşabı ilə un qarışığından bişirilib yalnız qurudulduqdan sonra yeyilən «zincilfərəc» də həmin qəbildən olan şirin məəcunlardan biridir. * Halvanın digər növü sayılıb ibtidası çox əski zamanlarla bağlı olan «quymaq» xörəyi uzun müddət xəstə və taqətsizlərə verilən bir məəcun təki tanınmış, son zamanlar nə səbəbdənsə yalnız doğum zamanı və ondan sonrakı dövrdə zahıya yedirdilən xüsusi bir yemək kimi şöhrət tapmışdır.Bu məəcunu yemiş zahı sən demə, həm ruhən, həm cismən təəmin olunurdu. O, qısa bir müddətdə, ən çoxu 10 gündən sonra artıq yatağından qalxıb işinə-gücünə qayıdırdı. Quymağı çalmaqdan ötrü unu kiçik odda yağda qızardır və qarışdıra-qarışdıra arabir ona su tökür, zəfəran, sarıkök, duz əlavə edərək yağ damlaları üzərinə çıxana qədər bişirir, ardınca üstünə bal yaxud şərbət(bizim günlər şəkər siropu) töküb yeyirlər. Bu məəcunun yalnız duzla bişirilmiş bir başqa növünə «əsəday» demişlər. * Dünyagörmüş nənələrimizin söylədiyinə görə, ötənlərdə mamaça və iki ağbirçək qadın tərəfindən çalınan quymaq hökmən müvafiq ayinlə müşayiət olunmalıymış. Belə ki, hamı (qaydaya görə burada yeyənlərin sayı tək olmalı) süfrə başına əyləşdikdə iki yandan quymaqla dolu tavadan yapışmış ağbirçəklər üç dəfə onu süfrəyə qoyub qaldıraraq: «deyə-deyə gəlib, gülə-gülə gedin» demişlər. Süfrə başındakılar quymaqı yedikdən sonra əl çalıb ucadan gülüşürmüşlər. * Bu sadə tərkibli məəcunların hazırlanması, söz yox ki, əksər ailələrin maddi imkanı çərçivəsində olmuşdur. Orta çağlarda dövlət sarayları və vəzifə sahiblərinin evlərində süfrəyə gətirilən mürəkkəb tərkibli məəcunlar yalnız varlı ailələrə məxsus olmuşdur. * Məəlum olur ki, Osmanlı səltənətinin Ali sarayında ərsəyə gətirilən «məsir» adlı bir NOVRUZ məəcunu bir vaxtlar hədsiz şöhrət qazanmışdı. Əski yazılarda həmin məəcun «padzəhr» məqsədilə hazırlanan bir məlhəm kimi qeyd olunur. İş burasındadır ki, bir zamanlar ayrı-ayrı tacidarlar zəhərlənməməkdən ötrü özləri üçün tərkibi hər vasitə ilə məxfi saxlanılan xüsusi məəcunlar hazırlatdırmışlar. Hələ 5000 il bundan əvvəl bəlli olub tərkibi 54 maddədən ibarət «məsir»sən demə qədim Misirdə firoonlar dövrü ilin müəyyən vaxtı (ola bilsin İLBAŞINDA // YAZGÜNTƏNİ bayramı ərəfəsində), tacidar üçün məəbədlərin birində tərtiblənən bir məəcun olmuşdur. Yaxın Şərq saraylarında «məsir» hazırlamaq ənənəsi orta çağlardan başlayaraq bizim yüzilə kimi özünəməxsus yer tutmuşdur. * Vaxtilə İLBAŞINDA // NOVRUZ bayramı münasibətilə Osmanlı səltənəti və Səfəvilər dövləti saraylarında «nevruziyyə» yaxud «novruziyə» deyilən mürəkkəb tərkibli bir məəcunun hazırlanması üçün saray xəzinəsindən külli miqdarda vəsait ayrılmışdır. Həmin «novruziyə»nin tərkibinə gəldikdə, adətən Səfəvilər sarayındakı bayram ziyafətləri süfrəsi üçün vacib sayılan «yeddisin xonçası»nın tərkibinə istinad olunur. Düzünə qalarsa, onun tərkibi bu xonçanın tərkibilə heç bir əlaqəsi yoxdur. * Xoşbəxtlikdən bu yaxınlarda mütəxəssislər ortaçağ saraylarında hazırlanan «novruziyə» məəcunun tərkibini aşkar etmişlər. Həmin aşkarlamaya görə, bu məəcunun tərkibi aşağıdakı maddələrdən ibarət olmuşdur:
* 200 oqqa (təxm.256qr.) ağ şəkərə 2 oqqa (2.566qr.) gülab, 250 dirhəm (780qr.) darçın qabığı qatır və elə həmin miqdarda qırmız və çiçək qurusu, 80 dirhəm (250qr.) sabünotu. 50 dirhəm (156 qr) mixək, hərəsindən 30 dirhəm (təxm. 100qr.) keşniş toxumu, xırda hind qozu və vanil tozu, 25 dirhəm (80qr.) sünbüli-hindi, 15 dirhəm (50qr.) havlıcan kökü əlavə edir, elə o qədər də hil, şirinbadam yağı. Sonra yenə hərəsindən 10 dirhəm (30 qr.) mələkotu və zəncəfil tozu, 8 dirhəm (25 qr.) öd ağac (aloe), 3 dirhəm ( 9qr.) ənbər, 2 dirhəm (6qr.) müşk, üstəgəl hələlik miqdarı bizə bəlli olmayan – qırmızı bibər, qara istiot, cirə, zirə, saqqız, zəfəran, xardal toxumu, biyan kökü, razyana, rəvənd kökü, lumu duzu, portağal qabığı, qara çörəkotu və s.
* Gördüyümüz kimi, tərkibi bir qayda olaraq 40-50 maddənin qarışığından ibarət «novruziyə»nin hazırlanması təbiidir ki, orada işlədilən ədviyyatın hansı miqdarda, nə vaxt istifadə edilməsi xüsusi məharət, uzun təcrübə, incə həssaslıq tələb edirdi. Bu məəcun bayramdan bir gün əvvəl saray həkimbaşılarının ciddi nəzarəti altında yoğrularaq, ayrı-ayrı vəzifə sahiblərinə qızıl, gümüş və ya büllur masqura və camlara doldurulur, üzərinə qızıl tozu və qırmızı rəngli xüsusi «novruzşəkəri» səpilirdi. Bayram axşamı onları ayrıca sinilərə düzərək qiymətli zərbaf parçalara büküb əlvan lent və tüllərlə bəzədikdən sonra, üstünə mahir xəttatların qızılı mürəkkəblə yazdıqları «təbriknamə»lər sancıb xonçalarda ayrı-ayrı evlərə göndərmişlər. Keçmişin insanları inanmışlar ki, bu ləzzətli «novruziyə»dən səhər erkən, ac qarına yesən, şəfa tapa bilərsən. Bu məəcun insana sakitlik, dinclik təlqin etməklə yanaşı, tərkibindəki ədviyyatın təəsirindən qızışdırıcı xüsusiyyətlərə də malik olmuşlar.
* «Novruziyə» hazırlayıb paylamaq adət-ənənəsi uzun müddət öz əhəmiyyətini itirməmiş, bayram günləri istər Osmanlı səltənəti, istər Səfəvilər dövlətində tərkibi vurtut bir neçə maddədən ibarət olub əlvan kağızlara bükülmüş məhəlli «novruziyə»lərinin məscid minarələri başından aşağıda (orada, bir qayda olaraq bimarxana, xanəgah və hamamlar yerləşirdi) toplanmış camaatın başına atırdılar. Onları tutub yeyən uşaq, əlil və xəstələr arxayındılar ki, təzə il ərzində onlar daha qüvvətli və davamlı olacaq, bədənləri əsla xəstəlik görməcəkdır.
* Sonrakı dövrlər hər il martın 21-də yerli hakim və varlı şəxslərin ailə üzvlərinin ayırdıqı vəsait hesabına hazırlanan NOVRUZ məəcunları da müxtəlif adlar altında və yenə minarə və damlardan atmaq yolu ilə xalqa paylanırdı. Bununla yanaşı, həmin zamanlar artıq əczaxanalarda camaata, guya tərkibi əski məəcunları xatırladan bir «qüvvət» məəcunu da satılmışdır. Əfsuslar olsun ki, son yüzillər mübarək NOVRUZ bayramı üçün məəcun hazırlamaq adət-ənənəsi büsbütö unudularaq bayram tədbirlərindən birdəfəlik çıxarılmışdır .



Qurban bayramı

Dini qurban kəsmə bayramı – Qurban bayramı islam aləmində ən möhtəşəm bayramlardan biridir və bütün müsəlman aləmində hər il qeyd olunur. Bu il bu bayram bizdə fevralın 1-də qeyd olunmağına baxmayaraq, müsəlman tarixi hesabına əsasən gələn bayram bu ilki bayramdan 10 gün əvvəl qeyd olunur.
Qurban bayramı ən qədim bayramlardandır. Dini qurban kəsmə mərasimi islamdan da əvvəl mövcüd olub, lakin o vaxtlar günahı təmizlənmək, qəzəblənmiş Allahın könlünü almaq və s. nəzərdə tutulurdu.
Hicrinin (Məhəmməd peyrəmbərin Məkkədən Mədinəyə köçən il) ikinci ilindən sonra dini qurban kəsmənin İslam aləmində başqa məqsədləri və səbəbləri yarandı. Belə ki, dini qurban kəsmə islam aləmində böyük ruh yüksəkliyi, dindarlıq, xeyriyyatçılıq, başqalarına kömək etməsi kimi rəmzlər yarandı.
Dini qurban kəsmə İbrahim peyğəmbərin həyatında baş verən əhvalatdan sonra yaranmışdır. Belə ki, İbrahim peyğəmbər yuxusunda görür ki, Allah-təala ona əmr edir ki, oğlu İsmayılı qurban versin (onların Allaha inamını yoxlamaq üçün). Ibrahim əsl dindar kimi Allahın əmrini yerinə yetirməyə hazır idi, İsmayıl özü də qurban olmağa hazır idi. Bu haqda Quranda yazılmışdır.
Qurban bayramda hər bir imkanlı müsəlman qurban kəsib, onun ətini imkansızlara, kasıblara paylamalıdır. Burda əsas məqsəd dindarlığa nail olmaqdır. Quranda yazılıb: “Allaha nə ət, nə onun qanı çatmır, ancaq sizin dindarlığınız çatır”.



Ramazan bayramı

Müqəddəs Ramazan ayı müsəlmanlara hicrinin ikinci (622-ci il) ili tə’yin edilmişdir. Ramazan ayı insanlara Allahı sevmək prinsiplərini öyrədir, onlara öz iradə qüvvələrini, dözümlüyünü yoxlamaq imkanı verir, insanlara gözüaçıq, təmiz vicdanla olmağa yönəldir. Və oruc tutmaqla ifadə olunur.
Orucluq hicrinin ikinci ilində Məhəmməd Peyğəmbəri tərəfindən Mədinədə bu məqsəd üçün Ramazan ayı tə’yin olandan öz tarixini başlayır. Məhz Ramazan ayının axırıncı on gecələrinin birində Quran hədiyyə edilmişdir. Deyəlinə görə bu ayın 23-dən 24-nə keçən gecə, ya da 26-dan 27-nə keçən gecə baş vermişdir. Bu gecə “laylat alkadr” – qüdrətli, əzəmətli gecə adlanır. Quranda bu gecə haqda belə yazılır: “Biz bu gecə həqiqətən qüdrət, əzəmət hədiyyə etmişik, bu gecə min aylardan da qüdrətlidir, mələklər aşağı enərək, Allahın əmrini gözləyirlər, bu gecə şəfəqin doğmasına qədər aləmdir, sülhdür” (97:1-5).
Orucluq vaxtı günün işıqlı vaxtı yemək, içmək, siqaret çəkmək, ər-arvad borcunu yerinə yetirmək və s. olmaz. Bunlardan yalnız uşaqlar, xəstələr, boylu qadınlar, cəbhədə vuruşanlar, yolçular (səyyahlar) azad olunurlar. Orucluq Ramazan ayında təzə ay çıxandan başlanır və 29-30 sutka davam edir. Quranda yazılır: “Yeyin, için ta qara sapın ağ sapdan seçilənəcən, sonra qaranlıq düşənəcən oruc tutun” (2:187).
Orucluq hələ İslamdan da əvvəl mövcüd idi. Hələ qədim ərəblər öz allahların naminə oruc tuturdular. Bu haqda Quranda deyilir: “Sizlərə oruc tutmaq göstərişi verildiyi kimi, bizdən əvvəlkilərə də həmin göstəriş verilmişdir”.
Orucluq pəhrizi qurtarmaq – id əl-fitr – bayramı ilə başa çatır. Həmin gün bütün imkanlı müsəlmanlar kasıblara yardım etməlidirlər. Fitrə edərsən bütün ailə üzvləri nəzərə alınır. 1993-cü ildən Orucluq bayramı dövlət səviyyəsində qeyd olunur.